Muzeum Historii Katowic

Muzeum Historii Katowic

Siedziba Muzeum Historii Katowic (2016)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Miejscowość	Katowice
Adres	ul. ks. J. Szafranka 9, 40-025 Katowice
Data założenia	1976 (jako Społeczne Muzeum Historii Katowic) 1981 (jako oddział Muzeum Górnośląskiego) 1983 (jako osobne muzeum)
Zakres zbiorów	historia, etnografia, sztuka, fotografia
Wielkość zbiorów	64 tys.
Dyrektor	Jacek Siebel
Oddziały
Dział Etnologii Miasta Dział Teatralno-Filmowy Kościół pw. św. Michała Archanioła
Położenie na mapie Katowic Muzeum Historii Katowic
Położenie na mapie Polski Muzeum Historii Katowic
Położenie na mapie województwa śląskiego Muzeum Historii Katowic
50°15′18,70″N 19°01′43,03″E/50,255194 19,028619
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Muzeum Historii Katowic – samorządowa instytucja kultury z siedzibą w Katowicach, do której zadań należy dbanie o dokumentację przeszłości Katowic oraz upowszechnianie wartości historycznych, artystycznych i estetycznych miasta jako części dziedzictwa górnośląskiego i polskiego oraz europejskiego.

Posiada kilka działów, w tym: Historii, Sztuki, Etnologii Miasta, Fotografii czy Teatralno-Filmowy, a do 2021 roku funkcjonował dodatkowo Dział Grafiki im. Pawła Stellera. Głównym budynkiem muzeum jest kamienica mieszczańska przy ulicy ks. J. Szafranka 9, Dział Etnologii Miasta funkcjonuje przy ulicy Rymarskiej 4 na terenie osiedla patronackiego Nikiszowiec, Dział Teatralno-Filmowy przy ulicy M. Kopernika 11 w katowickim Śródmieściu, a będący pod opieką muzeum kościół pw. św. Michała Archanioła w parku im. Tadeusza Kościuszki.

Do najcenniejszych zbiorów Muzeum Historii Katowic należą: 26 portretów Asymetrycznej Damy Stanisława Ignacego Witkiewicza, kolekcje fotografii Józefa Dańdy i Anny Chojnackiej, grafiki i akwarele Pawła Stellera, szkice i portrety Konrada Swinarskiego, porcelana „Giesche” i huty „Franciszka” czy kolekcje obrazów twórców nieprofesjonalnych, m.in. Ewalda Gawlika i Pawła Wróbla.

Początki Muzeum Historii Katowic są związane z Sekcją Muzealną przy Katowickim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym. Idea gromadzenia pamiątek narodziła się na początku lat 70. XX wieku, na długo przed reaktywacją Muzeum Śląskiego w Katowicach i miała charakter społeczny. Większość eksponatów pochodziła od mieszkańców miasta, a w kompletowaniu zbiorów uczestniczyli harcerze. Izba Muzealna została zorganizowana w 1972 roku, w jednym z pomieszczeń budynku przy ulicy Dworcowej 13a^[1]. Została ona otwarta 17 lipca tego samego roku^[2].

Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Katowicach rozpoczął starania o stworzenie muzeum z prawdziwego zdarzenia^[1]. Po uzyskaniu akceptacji politycznej, 6 marca 1975 roku urząd przeznaczył pod muzeum lokal po konsulacie czechosłowackim, na drugim piętrze budynku przy ulicy ks. J. Szafranka 9. Okazał się on wówczas zbyt duży, dlatego decyzję cofnięto i placówka otrzymała lokal piętro niżej, które bardzo szybko przystosowano do funkcji wystawienniczych^[3].

Społeczne Muzeum Historii Katowic zostało otwarte 21 lipca 1976 roku. W lokalu usytuowano wystawę Droga Katowic do Polski Ludowej według scenariusza historyków Jana Przewłockiego i Władysława Zielińskiego, salę wystaw zmiennych oraz biuro muzeum. Na wystawie zaprezentowano wszystkie eksponaty, które zostały zgromadzone przez twórców Izby Muzealnej, w tym zdjęcia i dokumenty, stroje górnośląskie, ręczną maszynę drukarską z przełomu XIX i XX wieku czy wypożyczoną z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu rzeźbę Bolesława Śmiałego autorstwa Stanisława Szukalskiego^[3]. Społeczne Muzeum Historii Katowic nie miało wówczas statutu ani budżetu oraz nie zatrudniało pracowników^[4].

W lutym 1978 roku Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oddelegowało Macieja Wojciechowskiego, by wspólnie z Wydziałem Kultury Urzędu Miejskiego w Katowicach i Katowickiem Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym opracować projekt założenia programowo-organizacyjnego Muzeum Historycznego w Katowicach. Powstał też projekt statutu^[5].

9 stycznia 1979 roku Wydział Lokalowy Urzędu Miejskiego w Katowicach podjął decyzję o przydzieleniu Muzeum Historii Katowic pomieszczeń przy ulicy ks. J. Szafranka 9^[6] – w kamienicy mieszczańskiej z 1910 roku^[7]. Rozpoczęto szereg prac adaptacyjnych, a także zaczęto stopniowo wykwaterowywać dotychczasowych lokatorów. Zainicjowano także działania na rzecz pozyskania zbiorów dla muzeum^[6]. W 1979 roku na mocy testamentu Eugenii Wyszomirskiej-Kuźnickiej przekazano placówce muzealnej jej portrety malowane przez Witkacego^[6][4], a 27 stycznia 1981 roku Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne uroczyście podarowało swój majątek i zbiory^[8].

Muzeum Historii Katowic jako oddział Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu rozpoczęło działalność w 1981 roku – jego statut zaczął obowiązywać od 1 marca^[8]. W wyniku konkursu na stanowisko kierownika Muzeum Historii Katowic została powołana Jadwiga Murzyn^[8], która dotychczas pełniła stanowisko inspektora ds. czytelnictwa dzieci i młodzieży w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Katowicach^[6]. Placówką zaczęła kierować 1 kwietnia 1981 roku^[9].

Muzeum początkowo składało się z następujących działów: historii miasta Katowice, historii hutnictwa żelaza i metali kolorowych, sztuki współczesnej i naukowo-oświatowego, a także archiwum, biblioteki, zespołu pracowni plastyczno-technicznych oraz stanowiska ds. administracyjno-gospodarczych. Pierwszą decyzją merytoryczną było usunięcie dużego fotogramu Edwarda Gierka ze stałej wystawy Droga Katowic do Polski Ludowej oraz rozpoczęcie przygotowań do ekspozycji z okazji 60. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego^[10].

Jeszcze przed powstaniem oddziału, zatrudniono w Muzeum Górnośląskim i oddelegowano do Katowic trzech pracowników merytorycznych: historyków sztuki Macieja Wojciechowskiego i Marię Krysiak oraz historyka Antoniego Steuera. Pracowników administracji, obsługi i biblioteki przejęto po Katowickim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym^[11].

Już pod koniec 1981 roku podjęto decyzję o konieczności usamodzielnienia się oddziału. Na mocy zarządzenia nr 3/83 prezydenta miasta Katowice z dnia 26 stycznia 1983 roku placówka stała się samodzielną instytucją pod nazwą Muzeum Historii Katowic (bądź 1 stycznia tego samego roku^[4]). Wiosną 1985 roku ukończono prace remontowo-adaptacyjne siedziby muzeum^[11].

Placówka ta, zachowując pozory instytucji mającej ograniczony zakres merytoryczny, z czasem zapoczątkowała poważniejsze działania promuzealne. Zaczęto gromadzić wszystko to, co wiązało się z przeszłością Katowic, a także organizowano wystawy i publikacje^[7], prowadzono działalność naukowo-badawczą oraz wydawano własne publikacje^[4]. W latach 1981–2008 zrealizowano łącznie 260 wystaw z dziedziny historii miasta, sztuki, etnografii i fotografii, a także wydano 125 publikacji i 7 serii pocztówek^[9].

1 stycznia 1992 roku zaczęła działać w muzeum Komisja Zakupu Muzealiów, która pozwoliła na gromadzenie zbiorów zgodnie z tematyką placówki. Wcześniej w województwie katowickim istniała jedna dla wszystkich muzeów Wojewódzka Komisja Zakupu Muzealiów, która narzucała profil kolekcjonowania zbiorów^[7].

19 maja 2007 roku przed wejściem do siedziby muzeum odsłonięto naturalnej wielkości figurę przedstawiającą Stanisława Ignacego Witkiewicza projektu Tomasza Wenklara^[4]. 27 kwietnia 2012 roku zainaugurował działalność Dział Grafiki wraz z pracownią poświęconą twórczości grafika Pawła Stellera^[12], funkcjonujący do 2021 roku^[13].

We wrześniu 2015 roku zakończono pierwszy etap prac nad modernizacją wystawy stałej dotyczącej historii Katowic^[14], którą przygotowała katowicka firma Adventure – projektowała ona wcześniej ekspozycję poświęconą historii Górnego Śląska dla Muzeum Śląskiego w Katowicach^[15]. Inauguracja wystawy poświęconej dziejom Katowic miała miejsce 11 września, a dokładnie trzy lata później, w 2018 roku odbyło się uroczyste otwarcie drugiej części wystawy^[16].

1 maja 2020 roku Muzeum Historii Katowic udostępniło 4 tys. muzealiów w formie elektronicznej^[17].

Dział Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic siedzibę ma w budynku pralni i magla na osiedlu patronackim Nikiszowiec. Gmach ten pierwotną funkcję pełnił do lat 80. XX wieku, a od 1996 roku działała tam Galeria „Magiel”, w której można było zobaczyć m.in. pamiątki związane z tą częścią Katowic^[18]. Odbywały się tam przez kilka lat wystawy malarstwa, fotografii, rzeźby, a także warsztaty artystyczne dla dzieci czy spotkania z podróżnikami^[19].

We wrześniu 2003 roku galeria stała się oddziałem Muzeum Historii Katowic^[18], a dwa lata później Urząd Miasta Katowice wykupił od kopalni „Wieczorek” budynek pralni i magla, po czym przekazał go na filię Muzeum Historii Katowic^[7]. W 2009 roku obiekt przewidziano do remontu i adaptacji na cele muzealne w ramach projektu „Serce Nikiszowca. Rewitalizacja budynku Muzeum Historii Katowic”, na który pozyskano środki unijne. Po zakończeniu prac remontowych oraz wyposażeniu przeniesiono tam zbiory Działu Etnologii Miasta z budynku głównego przy ulicy ks. J. Szafranka 9^[19].

Gmach po remoncie został otwarty 8 kwietnia 2011 roku^[20], a ostatnią stałą wystawę, W pralni i maglu na Nikiszowcu, zainaugurowano 25 lutego 2013 roku^[21].

W 2010 roku Urząd Miasta Katowice przekazał Muzeum Historii Katowic mieszkanie wraz z wyposażeniem przy ulicy M. Kopernika 11 na filię – Dział Teatralno-Filmowy^[9]. W mieszkaniu tym przez ponad 30 lat żyło i pracowało twórczo małżeństwo artystów. Byli to: kostiumolożka filmu i teatru Barbara Ptak oraz śpiewak Stanisław Ptak, jeden z prekursorów aktorstwa musicalowego w Polsce^[22].

19 listopada 2011 roku uroczyście otwarto ekspozycję stałą: Muzeum Barbary i Stanisława Ptaków, zaś 10 stycznia 2013 roku udostępniono zwiedzającym Galerię pod 11 – przestrzeń na wystawy czasowe o zróżnicowanej tematyce^[22][23].

Jednym z najcenniejszych zabytków w Katowicach jest drewniany kościół pw. św. Michała Archanioła znajdujący się w parku T. Kościuszki^[24], na terenie dzielnicy Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka^[25]. Sprowadzony z Syryni, pochodzący prawdopodobnie z 1510 roku kościół pełni nadal funkcje sakralne, pozostając jednocześnie pod opieką muzeum^[24].

Zespół składa się z centralnie położonego kościoła, wolnostojącej dzwonnicy i otaczającego całość ogrodzenia^[26]. Zachowały się pierwotne polichromie, a ponadto: kamienna gotycka kropielnica, XVI-wieczna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz barokowa ambona^[24].

W 1938 roku kościół stał się własnością miasta Katowice^[27]. W maju 1997 roku prezydent Katowic podjął decyzję o zorganizowaniu w kościele punktu muzealnego – filii Muzeum Historii Katowic^[24].

29 kwietnia 2009 roku odsłonięto znajdujące się na dziedzińcu kościoła lapidarium symbolizujące cmentarz, gdzie zgromadzono obiekty kamienne o dużej wartości historycznej^[24]. Artefakty tam eksponowane gromadzono przez kilka lat^[28].

• Jadwiga Lipońska-Sajdak (1981–2013)^[9][29]
• Jacek Siebel (od 2013)^[30][31]

Wystawa przedstawia dynamiczne dzieje Katowic na tle historii regionu, począwszy od najdawniejszych dziejów po czasy współczesne, omawiane wspólnie z tematyką przeszłości różnych dzielnic miasta, które stanowiły pierwotnie oddzielne osady. Oferuje ona trzy poziomy narracji, różniące się stopniem szczegółowości i formą przekazu informacji, dostosowane do różnych odbiorców. Jest ona dostępna w językach polskim i angielskim^[32].

Ma charakter interaktywny, a narratorem pierwszej części, zajmującej cztery sale ekspozycyjne o powierzchni 125 m² jest Dariusz Basiński^[33]. Druga część ekspozycji, prezentująca historię miasta od nadania praw miejskich w 1865 roku, przedstawiona jest na kolejnych sześciu salach. Całej wystawie towarzyszy około 500 eksponatów oraz pocztówek, archiwalnych zdjęć i filmów^[16].

Wystawa prezentuje dwa modelowe mieszkania mieszczańskie z przełomu XIX i XX wieku^[34] o powierzchni 310 m²^[35], urządzone we wnętrzu kamienicy z 1910 roku. Ekspozycja, oparta na historii miasta do 1939 roku i oryginalnym układzie „czynszówki”, ukazuje warunki życia bogatej oraz średniozamożnej rodziny mieszczańskiej, wykorzystując naturalną przestrzeń budynku^[34].

Centralną część reprezentacyjną mieszkania stanowią salon, buduar oraz jadalnia, urządzone zgodnie z ówczesną modą i hierarchią funkcji. Salon pełnił rolę miejsca spotkań towarzyskich i balów, wyróżniał się bogatym wystrojem i żardinierą, natomiast buduar służył wypoczynkowi gości. Jadalnia, wyposażona w rozkładany stół, kredens i instrumenty muzyczne, była przestrzenią rodzinnych i uroczystych posiłków^[34].

Część prywatna obejmuje gabinet pana domu, pokoje dzieci oraz sypialnię małżeńską. Gabinet podkreślał zawodową i towarzyską rolę gospodarza, pokój dzieci dostosowany był do nauki i zabawy, a sypialnia – do codziennego życia i wypoczynku małżonków. Całość ekspozycji wiernie oddaje styl życia, obyczaje i aspiracje mieszczaństwa przełomu XIX i XX wieku^[34].

• 
  Salon; pośrodku pokoju żardiniera pochodząca z końca XIX wieku
• 
  Drugi pokój; w rogu rzeźba Westalka; na stoliku zastawa fabryki „Giesche”
• 
  Pokój stołowy; pośrodku fortepian stołowy wytwórni Voigt & Sohn
• 
  Gabinet z trofeami
• 
  Pokój dziecięcy; na ścianie Trzy pokolenia (1923) autorstwa Paula Poetzscha(inne języki)
• 
  Wspólna sypialnia

Na piętrze siedziby głównej Muzeum Historii Katowic zaprezentowano mniejsze, czteropokojowe mieszkanie średniozamożnej rodziny mieszczańskiej o powierzchni 150 m²^[35]. Ekspozycja skupia się na codziennym życiu domowników, a jej centralnym pomieszczeniem jest typowa górnośląska kuchnia, wyposażona w kaflowy piec, kredens, stół roboczy oraz liczne sprzęty i akcesoria kuchenne^[36].

Wystrój kuchni uzupełniają urządzenia świadczące o średnim statusie materialnym rodziny, takie jak chłodziarka, pralka korbowa, maszyna do szycia czy drobne sprzęty gospodarstwa domowego. Kuchnia pełniła również funkcje higieniczne, o czym przypomina umywalka z przyborami toaletowymi. Haftowane makatki oraz starannie rozmieszczone wyposażenie podkreślają jej domowy charakter^[36].

Pozostałe trzy pokoje – jadalnia, salon i sypialnia – tworzą amfiladowy układ części reprezentacyjnej mieszkania. Jadalnia z secesyjnymi meblami pełniła także rolę miejsca wypoczynku pana domu, salonik pani urządzono w stylu biedermeierowskim, natomiast sypialnia zachowała tradycyjny wystrój z łożem małżeńskim i meblami wypoczynkowymi, dopełniając obraz życia mieszczańskiej rodziny^[36].

• 
  Pokój stołowy
• 
  Salonik pani domu
• 
  Salonik pani domu
• 
  Sypialnia
• 
  Sypialnia
• 
  Kuchnia

Publiczna pralnia i magiel przy ulicy Rymarskiej w katowickim Nikiszowcu była miejscem, z którego mogli korzystać mieszkańcy osiedla. Funkcjonowała do końca lat 80. XX wieku, stopniowo tracąc znaczenie wraz z upowszechnieniem się pralek^[37].

Wystawa pokazuje cykl pracy, jaką wykonywały kobiety dbające o czystość domowników i swojego mieszkania – od przyniesienia ciężkiego kosza, przez pranie, suszenie i maglowanie, po staranne ułożenie czystej bielizny w wiklinowym koszu^[37]. Prezentowane są także archiwalne zdjęcia z pralni i magla, tary do prania czy magle drewniane ręczne^[21].

Wystawa prezentuje obrazy i szkice członków Grupy Janowskiej. Grupa ta powstała w 1946 roku i zrzeszała malarzy amatorów, pracowników kopalni „Wieczorek”. Połączyła ich wspólna kultura, doświadczenia życiowe i związki z Janowem oraz kopalnią „Wieczorek”. Twórczość jej artystów trafiła do zbiorów muzealnych i prywatnych w kraju i za granicą, a sama grupa jest uznawana za wyjątkowe zjawisko w skali europejskiej i światowej^[38].

Do najbardziej znanych wywodzących się z niej artystów należą: Teofil Ociepka, Paweł Wróbel, Ewald Gawlik i Erwin Sówka^[38].

Ekspozycja stanowi odtworzone wnętrze mieszkania górniczego w Nikiszowcu. Obejmuje ona trzy wnętrza: kuchnię oraz dwa pokoje w układzie amfiladowym^[39]. Choć ich układ i wielkość nie odwzorowują dokładnie nikiszowieckich mieszkań, prezentowane na wystawie wyposażenie – meble, sprzęty i przedmioty codziennego użytku – odpowiada temu, co od lat 30. do lat 60. XX wieku znajdowało się w typowych robotniczych domach Górnego Śląska^[40].

Wystawa stanowi jednocześnie próbę rekonstrukcji warunków życia rodzin górniczych związanych z kopalnią „Wieczorek”. Powstała w oparciu o zbiory Działu Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic oraz liczne dary mieszkańców Nikiszowca, przekazywane przez lata do działającej wcześniej Galerii „Magiel”^[40].

Można tu zobaczyć meble, sprzęty, przedmioty codziennego użytku, bibeloty czy dewocjonalia, jakimi otaczały się dawne rodziny robotnicze^[40]. Przeważają obiekty z okresu międzywojennego, ale też znajduje się wyposażenie z lat 50. i 60. XX wieku^[39].

Na ekspozycji w byłym mieszkaniu małżeństwa Ptaków przy ulicy M. Kopernika 11 w Katowicach^[41][42] pokazane są owoce współpracy Barbary Ptak z takimi twórcami, jak: Andrzej Wajda, Kazimierz Kutz, Jerzy Kawalerowicz, Jerzy Antczak czy Janusz Majewski. Prezentowane są stroje oraz projekty kostiumów, które nosiły m.in.: Aleksandra Śląska, Anna Dymna, Jadwiga Barańska czy Kalina Jędrusik, a także przedstawiono warsztat kostiumografa^[43].

We wnętrzach, pełnych osobistych fotografii, pamiątek oraz nagród (w tym cztery Złote Maski) ukazane są także dokonania Stanisława Ptaka, którego znali widzowie Operetki Śląskiej (późniejszego Teatru Miejskiego w Gliwicach), Teatru Rozrywki w Chorzowie, Teatru Muzycznego w Gdyni czy Teatru Muzycznego „Roma” w Warszawie^[43].

Na parterze budynku przy ulicy ks. J. Szafranka 9 w Katowicach organizowano wystawy pt. „Galeria jednego obrazu”, prezentujące jeden wybrany obraz znanego artysty^[44][45]. Zaprezentowano m.in.:

• Słońce w międzyprzestrzeni autorstwa Zdzisława Stanka (2018)^[46]
• Chłopcy z melonem i winogronami autorstwa Bartolomé Estebana Murillo (2018)^[47]
• Spacer autorstwa Wojciecha Fangora (2018)^[48]
• Rysunek Hansa Bellmera w zbiorach Muzeum Historii Katowic (2017)^[49]
• Kobieta z nutami przypisywany malarzowi holenderskiemu Janowi Gerritszowi van Bronckhorstowi (2017)^[50]

Zajmuje się przede wszystkim pozyskiwaniem i naukowym opracowywaniem eksponatów dokumentujących przede wszystkim dzieje Katowic (w wybranych aspektach również Górnego Śląska), prowadzeniem dokumentacji zbiorów, naukowym opracowaniem eksponatów, udostępnianiem muzealiów czy współpracą z innymi instytucjami kultury bądź muzeami^[51].

Zgromadzone zbiory prezentowane są na wystawie stałej Z dziejów Katowic^[32] oraz na licznych wystawach czasowych ilustrujących wybrane wątki z historii miasta Katowice i regionu^[52][53]. Udostępnione są także w formie elektronicznej na stronie internetowej instytucji^[54]. Są to m.in. zdjęcia Katowic, obrazy Witkacego, archiwalne dokumenty i mapy czy porcelana, militaria i zabawki^[17].

Oprócz dokumentów, map, pamiątek po znanych katowiczanach (np. Wojciechu Korfantym i Wojciechu Kilarze), katowickich firmach i instytucjach, dział zgromadził także kolekcję sportową. Jej trzon stanowią różnorodne akcesoria potrzebne do uprawiania wielu dyscyplin sportowych oraz liczne nagrody (medale, puchary, dyplomy) górnośląskich sportowców, w tym również olimpijczyków^[54].

Pracownicy Działu Historii popularyzują wiedzę o mieście, prowadząc lekcje muzealne^[55], wygłaszając wykłady i referaty, a także przygotowując publikacje o tematyce historycznej^[51].

Oddział Muzeum Historii Katowic – Dział Etnologii Miasta swoją siedzibę ma na osiedlu patronackim Nikiszowiec – mieści się w zrewitalizowanym budynku dawnej pralni i magla^[18]. Dział ten pozyskuje i opracowuje eksponaty związane z kulturą materialną regionu, szczególnie przedmioty dotyczące zawodów popularnych w regionie: górnika, hutnika i rolnika, a także rzemieślników^[18][56]. Prowadzi także badania terenowe oraz kwerendy archiwalne i biblioteczne dotyczące zagadnień z zakresu etnografii Górnego Śląska^[56].

Przygotowane przez pracowników działu wystawy, lekcje muzealne czy warsztaty propagują zainteresowanie tematyką regionalną^[18][56].

Pozyskuje i opracowuje eksponaty z następujących dyscyplin: malarstwo i plakat katowickiego środowiska artystycznego, porcelana, tkanina, rzemiosło, ubiór i akcesoria mody oraz sprzęty gospodarstwa domowego. Prowadzi także badania terenowe oraz kwerendy archiwalne i biblioteczne związane ze sztuką i kulturą materialną XIX i XX wieku na Górnym Śląsku ze szczególnym uwzględnieniem mieszczaństwa^[51].

Pracownicy tworzą scenariusze ekspozycji, przygotowują wystawy, opracowania naukowe i specjalistyczne artykuły z zakresu historii sztuki oraz popularyzują wiedzę o sztuce (wykłady, odczyty, lekcje muzealne)^[51].

Swoje działania dział realizuje poprzez Pracownię Sztuki Nowoczesnej i Współczesnej oraz Pracownię Kultury Mieszczańskiej i Sztuki Użytkowej^[57].

Dział dysponuje cenną kolekcją obrazów Stanisława Ignacego Witkiewicza, na którą składa się m.in. 26 portretów Asymetrycznej damy – pastelowych podobizn jednej modelki, Eugenii Wyszomirskiej-Kuźnickiej^[9][35]. Do najważniejszych kolekcji należy też duży zbiór porcelany śląskiej z okresu międzywojennego firm: „Czuday”^[58], „Giesche”^[59], „Huta Franciszka”^[9] oraz powojennych firm „Bogucice”^[60] i „Steatyt”^[61].

Pozyskuje i opracowuje takie eksponaty, jak: fotografia o tematyce regionalnej, fotografia dokumentalna, fotografia atelierowa, fotografia artystyczna, pocztówki o tematyce regionalnej i okolicznościowej czy sprzęt fotograficzny. Prowadzi także badania terenowe oraz kwerendy archiwalne i biblioteczne dotyczące historii fotografii i pocztówek^[57], w tym kolekcji Józefa Dańdy, Anny Chojnackiej^[9] i Kazimierza Seki, artystycznej fotografii współczesnej oraz historii górnośląskich zakładów fotograficznych^[57].

Wystawy, opracowania naukowe i specjalistyczne oraz wykłady, odczyty i lekcje muzealne przygotowane przez pracowników działu popularyzują wiedzę o fotografii i pocztówkach^[57]. Dział realizuje swoje zadania poprzez Pracownię Fotografii Józefa Dańdy, Pracownię Fotografii Dokumentalnej i Atelierowej oraz Pracownię Fotografii Artystycznej^[56].

Zbiory liczą około 130 tys. eksponatów^[62]. Są to głównie fotografie, negatywy, przezrocza oraz pocztówki^[63]. Najstarsze eksponaty pochodzą z drugiej połowy XIX wieku^[62]. Muzeum posiada także bogaty zbiór fotografii atelierowej, krajoznawczej, sportowej oraz zdjęcia dokumentujące wydarzenia historyczne, polityczne i społeczne Katowic oraz Górnego Śląska^[63].

Zajmuje się prezentacją kulturalno-artystycznego dorobku Katowic^[64]. Dział ten jako Oddział Muzeum Historii Katowic z siedzibą przy ulicy M. Kopernika 11 został powołany 19 czerwca 2010 roku^[9], lecz teatralia w muzealnych zbiorach pojawiły się znacznie wcześniej. W 1999 roku w siedzibie Muzeum Historii Katowic przy ulicy ks. J. Szafranka 9 została bowiem powołana Pracownia Konrada Swinarskiego, której historia rozpoczęła się w momencie nabycia od Barbary Witek-Swinarskiej kolekcji dzieł jej tragicznie zmarłego męża^[65].

Pierwotnie zbiór obejmował głównie szkice, projekty i obrazy, a w ciągu następnych lat wzbogaciły go liczne zakupy oraz darowizny, m.in. od Ewy Starowieyskiej, która podarowała swoje projekty kostiumów i scenografii tworzonych do spektakli Konrada Swinarskiego. W miarę upływu czasu pracownia poświęcona reżyserowi zaczęła rozszerzać działalność^[65].

W zbiorach Muzeum Historii Katowic znajdują się również liczne eksponaty dokumentujące funkcjonowanie teatralnych placówek Górnego Śląska oraz osób z nim związanych^[41][66].

Dział Grafiki, zlikwidowany w 2021 roku^[13], działał w budynku przy ulicy T. Kościuszki 47, w którym w latach 1912–1922 mieszkał surrealista Hans Bellmer, grafik, malarza i rzeźbiarz^[9][12]. Dział ten gromadził zbiory, prowadził badania, przygotowywał wystawy i publikacje oraz popularyzował wiedzę o grafikach związanych z Katowicami, tworzących od końca XIX wieku do czasów współczesnych^[67]. W kręgu zainteresowań działu znajdowała się także grafika europejska, ze szczególnym uwzględnieniem plastyków i motywów związanych z Górnym Śląskiem^[12].

Patronem działu był grafik, rysownik i malarz Paweł Steller, który mieszkał i tworzył w Katowicach przez niemal 50 lat. Artysta ten przekazał część swojej spuścizny miastu^[12].

W kolekcji Muzeum Historii Katowic wśród dzieł stu kilkudziesięciu artystów znajdują się przykłady twórczości graficznej Józefa Budki^[68], Sławomira Chrystowa^[69], Krystyny Filipowskiej, Andrzeja Kasprzaka^[70], Zdzisława Lachura, Mariana Maliny, Jana Nowaka, Aleksandra Raka, Ewy Sataleckiej, Tadeusza Siary, Tomasza Struka, Jerzego Dudy-Gracza^[71][72] czy Stanisława Szukalskiego^[73].

Istotny zbiór placówki tworzą prace jednego z pierwszych absolwentów katowickiej uczelni plastycznej – Stefana Suberlaka, grafika, malarza, projektanta murali i mozaik wielkoformatowych^[74].

Zajmuje się promocją działalności całego Muzeum Historii Katowic, zapewnia oprowadzanie po wystawach stałych i czasowych oraz przyjmuje rezerwacje na tematyczne lekcje muzealne i zajęcia warsztatowe. Dział ponadto przygotowuje wykłady dla osób starszych związane z profilem muzeum^[75] oraz prowadzi Bibliotekę Specjalistyczną o statusie pracowni, która gromadzi księgozbiór naukowy o profilu działalności muzeum oraz z zakresu muzealnictwa w Polsce. Zasoby biblioteki udostępniono w czytelni^[76].

Dział prowadzi także sprzedaż wydawnictw Muzeum Historii Katowic oraz innych publikacji związanych z historią i sztuką regionu, a także pocztówek i pamiątek^[76]. W głównej siedzibie muzeum funkcjonuje sklep muzealny^[35].

Książki ukazujące się nakładem Muzeum Historii Katowic to przede wszystkim przewodniki po wystawach stałych, katalogi do wystaw czasowych, katalogi zbiorów, opracowania naukowe przygotowywane i wydawane przy okazji otwarcia ekspozycji, lecz ujmujące tematykę w bardziej rozległej perspektywie historycznej czy kulturowej, wydawnictwa albumowe, m.in. z zakresu historii sztuki, a także wydawnictwa popularyzujące wiedzę o dziejach Katowic, przybliżające odbiorcom historię miasta i jego dzielnic poprzez szczegółowe omówienie problemów partykularnych^[77][2][78].

Pewna grupa wydawnictw układa się w serie, np. portretów postaci historycznych związanych z Katowicami czy szerzej – z Górnym Śląskiem, monografii katowickich dzielnic i kościołów. Serię wydawniczą stanowią też materiały pokonferencyjne z katowickiej konferencji naukowej. Autorami publikacji są zazwyczaj pracownicy Muzeum Historii Katowic^[77], a także są zapraszani do współpracy inni badacze – specjaliści z danych dziedzin^[79].

Muzeum Historii Katowic posiada ponadto także m.in. (stan na 2021 rok): Dział Administracyjno-Gospodarczy, Dział Wystawienniczy czy Dział Techniczno-Konserwatorski, a także stanowisko głównego inwentaryzatora^[80].

• Bellmer / Visat (red. Natalia Kruszyna)^[81]
• Dąb. Dzieje dzielnicy Katowic (Urszula Rzewiczok)^[82]
• Dąbrówka Mała. Dzieje dzielnicy Katowic (Michał Bulsa)^[83]
• Dzieje ciężkiej atletyki na Górnym Śląsku 1878–1945 (Antoni Steuer)^[84]
• Dzieje Katowic (1299–1945) (Joanna Starnawska)^[85]
• Fotografia ojczysta Józefa Dańdy (Jadwiga Lipońska-Sajdak, Jacek Mastalerz)^[86]
• Giszowiec. Monografia (Joanna Tofilska)^[87]
• Historia gminy synagogalnej w Katowicach na Górnym Śląsku Jakub Cohn (tłum. Michał Musioł)^[88]
• Huta Baildon i jej twórca (Urszula Rzewiczok)^[89]
• Kalendarium dziejów Katowic (Antoni Steuer)^[90]
• Katowice. Środowisko, dzieje, kultura i społeczeństwo (red. Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz)^[91]
• Kobieta odświętna, czyli Ślązaczka w stroju ludowym (Justyna Jarosz)^[92]
• Kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej w Podlesiu (Jacek Siebel)^[93]
• Kościół pw. świętego Michała Archanioła w Katowicach (Jacek Siebel)^[94]
• Ludność parafii bogucickiej (woj. śląskie) w latach 1738–1860 (na podstawie ksiąg metrykalnych) (Jacek Siebel)^[95]
• Made in Katowice (Joanna Popanda, Urszula Rzewiczok)^[96]
• Nikiszowiec 1908–2008. Z dziejów osiedla i parafii (Joanna Tofilska)^[97]
• O duszę polską. Wystawa historyczna o działalności duchowieństwa śląskiego w XIX i XX w. (Jadwiga Lipońska-Murzyn, Antoni Steuer)^[98]
• Pałam chęcią rysowania jej Asymetrji. Witkacy (red. Natalia Kruszyna)^[99]
• Parafia Mariacka w Katowicach – historia jak witraż (Joanna Tofilska)^[100]
• Patronowie Katowickich ulic i placów (red. Urszula Rzewiczok)^[101]
• Pod patronatem spółki Giesche. Gmina Janów na Górnym Śląsku (Joanna Tofilska)^[102]
• Pozdrowienia z Katowic (Jadwiga Lipońska-Sajdak, Zofia Szota)^[103]
• Sport na Górnym Śląsku 1896–1996 (Antoni Steuer)^[104]
• Szkic do dziejów pierwszego gimnazjum w Katowicach (Urszula Rzewiczok, Michał Musioł)^[105]
• W 50. rocznicę powstania Oddziałów Młodzieży Powstańczej (Antoni Steuer)^[106]
• W okupowanym mieście. Topografia Katowic w latach 1939–1945 (Joanna Popanda, Mirosław Węcki)^[107]
• Zarys dziejów Katowic. 1299–1990 (Urszula Rzewiczok)^[108]
• Zawodowa Straż Pożarna w Katowicach (Jacek Siebel)^[109]
• Z dziejów parafii ewangelickiej w Katowicach (Justyna Pawlas)^[110]

• Sybilla 2013 (maj 2014) – nagroda w kategorii „Wystawy Etnograficzne” za wystawę Woda i mydło najlepsze bielidło. W pralni i maglu na Nikiszowcu^[111]
• Sybilla 2012 (maj 2013) – nominacja w kategorii „Opracowania Naukowe, Publikacje i Wydawnictwa Multimedialne” za wydawnictwo Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo^[91]
• Sybilla 2012 (maj 2013) – nominacja w kategorii „Wystawy Etnograficzne i Archeologiczne” za wystawę U nos w doma na Nikiszu. We wnętrzu nikiszowieckiego mieszkania^[111]
• Sybilla 2011 (maj 2012) – nominacja w kategorii „Wystawy Etnograficzne i Archeologiczne” za wystawę Dom Lalki. Rzeczywistość w miniaturze^[111]

• Wydarzenie Muzealne Roku 2024 – nagroda w kategorii „Dokonań z zakresu inicjatyw edukacyjnych oraz popularyzacji dziedzictwa kulturowego, w tym wydawnictwa multimedialne” za projekt Hans Bellmer. Między precyzją inżyniera a wolnością wróżbiarza oraz wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za ekspozycję Waldemar Jama. Restart^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2023 – nagroda główna w kategorii „Wystawy” za ekspozycję Witkacy i inspiracje. Portrety Witkacego z dawnej kolekcji Teodora Białynickiego – Biruli oraz prace inspirowane dziełem artysty (współorganizowana z Instytutem Witkacego) oraz wyróżnienie w kategorii „Dokonań z zakresu inicjatyw edukacyjnych oraz popularyzacji dziedzictwa kulturowego, w tym wydawnictwa multimedialne” za projekt W stronę ojczyzny…^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2022 – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za ekspozycję Odczarować czarownice^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2020 (lipiec 2021) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za ekspozycję Dwurnik. Totalnie oraz wyróżnienie w kategorii „Dokonania z zakresu inicjatyw edukacyjnych oraz popularyzacji dziedzictwa kulturowego (w tym wydawnictwa multimedialne)” za projekt Muzeum on-line^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2019 (grudzień 2020) – nagroda główna za wystawę Z fabryki na salony! Wystawa porcelany „Giesche”, „Czuday”, „Huta Franciszka” oraz wyróżnienie za publikację Waleska von Tiele-Winckler: Tradycje rodzinne^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2017 (maj 2018) – wyróżnienie w kategorii „Publikacje książkowe” za publikację Ewangelicy w Katowicach. Przewodnik^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2016 (maj 2017) – nagroda w kategorii „Wystawy” za ekspozycję Sztuka konserwacji^[111][112]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2015 (maj 2016) – wyróżnienie w kategorii „Publikacja książkowa” za album Anna Chojnacka. Fotografia^[113] oraz wyróżnienie w kategorii „Wystawa” za ekspozycję Witkacy i kobiety. Nienasycenie^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2014 (maj 2016) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za wystawę Władysław Skoczylas – mistrz Pawła Stellera oraz nagroda w kategorii „Publikacje” za wydawnictwo Dąb. Dzieje dzielnicy Katowic^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2012 (maj 2013) – nagroda w kategorii „Publikacje” za wydawnictwo Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo^[91][111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2011 (maj 2012) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za wystawę pt. Dom Lalki. Rzeczywistość w miniaturze^[111]

• Wydarzenie Muzealne Roku 2009 (maj 2010) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za wystawę pt. Portrecista elit międzywojennych Katowic – Józef Kidoń (1890–1968)^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2008 (maj 2009) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za wystawę Secesja na karcie pocztowej oraz wyróżnienie w kategorii „Publikacje” za wydawnictwo Pozdrowienia z Katowic. Gruss aus Kattowitz^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2007 (maj 2008) – wyróżnienie w kategorii „Publikacje” za wydawnictwo Katowice Nikiszowiec. Miejsce, ludzie, historia^[111]
• Wydarzenie Muzealne Roku 2006 (maj 2007) – wyróżnienie w kategorii „Wystawy” za wystawę pt. Od Katowic do Stalinogrodu oraz nagroda w kategorii „Publikacje” za wydawnictwo pt. Paweł Steller. Życie i twórczość (1895–1974), część I i II^[111]
• Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku 1992 (styczeń 1993) – II nagroda za wystawę czasową Sejm Śląski 1922–1939^[111]
• Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku 1991 (luty 1992) – nagroda I stopnia za ekspozycję stałą pt. Katowickie wnętrza mieszczańskie 1865–1939 oraz nagroda III stopnia za książkę i wystawę czasową pt. O duszę polską^[111]
• Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku 1990 (maj 1991) – wyróżnienie za popularyzację regionalnego stroju śląskiego w ramach wystawy czasowej Śląski strój ludowy i jego odbicie w malarstwie^[111]
• Najciekawsze Wydarzenie Muzealne 1986 (1987) – III nagroda za wystawę stałą Gabinet Ludomira Różyckiego^[111]

• Złoty Laur Umiejętności i Kompetencji (styczeń 2018) – nagroda dla Muzeum Historii Katowic oraz dyrektora Jacka Siebla w kategorii „Kultura”^[111]
• Amicus Societatis Magistrorum Polonorum (październik 2016) – tytuł Przyjaciela Związku Nauczycielska Polskiego dla Muzeum Historii Katowic^[111]
• Nagroda za plakat (grudzień 1994) – III nagroda za plakat do wystawy Sejm Śląski autorstwa Jana Dubiela^[111]

• JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., Powstanie i rozwój Muzeum Historii Katowic, [w:] AntoniA. Barciak (red.), Katowice. W 140. rocznicę uzyskania praw miejskich, Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski, 2006, s. 291–300, ISBN 83-86053-61-5  (pol.).
• JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., Muzea, domy kultury i instytucje kulturalne, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 280–286, ISBN 978-83-87727-29-1  (pol.).
• Regulamin Organizacyjny Muzeum Historii Katowic, Załącznik do zarządzenia nr 13/2021 Dyrektora Muzeum Historii Katowic w Katowicach z dnia 12 października 2021 r. w sprawie wprowadzenia Regulaminu Organizacyjnego, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2021 [dostęp 2026-01-13]  (pol.).

• Oficjalna strona Muzeum Historii Katowic (pol., en.)