Muzeum Śląskie w Katowicach

Muzeum Śląskie w Katowicach

Siedziba Muzeum Śląskiego (widok od strony alei W. Roździeńskiego)
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Miejscowość	Katowice
Adres	ul. T. Dobrowolskiego 1, 40-205 Katowice
Data założenia	23 stycznia 1929
Zakres zbiorów	etnografia, archeologia, sztuka, fotografia
Wielkość zbiorów	ponad 118 tys.
Dyrektor	Łukasz Galusek
Oddziały
Centrum Scenografii Polskiej
Położenie na mapie Katowic Muzeum Śląskie w Katowicach
Położenie na mapie Polski Muzeum Śląskie w Katowicach
Położenie na mapie województwa śląskiego Muzeum Śląskie w Katowicach
50°15′38,09″N 19°01′21,96″E/50,260581 19,022767
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Muzeum Śląskie w Katowicach – muzeum w Katowicach, powstałe 23 stycznia 1929 roku na mocy uchwały Sejmu Śląskiego, które działało do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. W latach 1945–1950 przejściowo odtworzone w Bytomiu, w 1984 roku restytuowane w Katowicach, w 2006 roku wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów, a od 2015 roku funkcjonujące w kompleksie gmachów przy ulicy T. Dobrowolskiego 1, na terenie dzielnicy Bogucice. Stanowi instytucję kultury współprowadzoną przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Do najcenniejszych zbiorów Muzeum Śląskiego należą kolekcje: malarstwa polskiego sprzed i po 1945 roku (w której znajdują się prace m.in. Józefa Chełmońskiego, Artura Grottgera, Tadeusza Makowskiego, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki, Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego), sztuki nieprofesjonalnej, fotografii artystycznej i dokumentalnej, plakatu polskiego oraz bogate zbiory etnograficzne i z zakresu polskiej plastyki scenicznej.

W 2012 roku Muzeum Śląskie udostępniło pierwszą stałą trasę zwiedzania dla osób niewidomych i niedowidzących. Realizuje również projekty edukacyjne i artystyczne. Instytucja aktywnie uczestniczy w takich projektach, jak Noc Muzeów oraz Metropolitalna Noc Teatrów. Współpracuje z Muzeum Ziemi Górnośląskiej w Ratingen, Muzeum Ziemi Śląskiej w Opawie, Muzeum Śląskim w Görlitz, Słowacką Galerią Narodową oraz instytucjami muzealnymi w Finlandii i Włoszech.

Zobowiązane dziedzictwem regionu, dynamiką jego dziejów, wielokulturowością i wiodącą rolą przemysłu, przy jednoczesnym uznaniu jego dorobku intelektualnego i artystycznego, Muzeum Śląskie podejmuje się misji kreowania przestrzeni dla dialogu z przeszłością i dokonaniami współczesności w celu głębszego poznawania Górnego Śląska, Polski i Europy.

Muzeum Śląskie prowadzi badania: archeologiczne, historyczne, etnograficzne, z plastyki nieprofesjonalnej oraz dokumentacji regionu.

Utworzenie Muzeum Śląskiego w Katowicach było ściśle związane z powołaniem w 1924 roku Towarzystwa Muzeum Ziemi Śląskiej, którego zadaniem było gromadzenie pamiątek kultury materialnej i duchowej wytworzonych na Śląsku. Powołano ono na zebraniu w sali gimnastycznej katowickiego gimnazjum (późniejsza siedziba III Liceum Ogólnokształcącego), z inicjatywy m.in. Ernesta Farnika, Stanisława Ligonia, Konstantego Prusa i ks. Emila Szramka. Ustalono, iż będą prowadzone działania mające na celu nabycie eksponatów z rąk prywatnych i umieszczenie ich w szkołach nim znajdzie się odpowiedni lokal na muzeum. Przewodniczącym towarzystwa został Ernest Farnik, a swoją siedzibę miało w budynku szkoły przy ulicy ks. J. Szafranka^[1].

W 1927 roku idea powstania muzeum zaczęła się materializować. Wówczas to wojewoda śląski Michał Grażyński przy Śląskim Urzędzie Wojewódzkim powołał Oddział Sztuki, który formalnie był połączony z urzędem konserwatora zabytków^[2][3]. 27 lipca tego samego roku powołał Tadeusza Dobrowolskiego na stanowisko okręgowego konserwatora zabytków i kierownika Muzeum Śląskiego^[1].

Dobrowolski jeszcze w 1927 roku przedstawił koncepcję i program działania placówki^[4], a wytycznym dla niego były słowa wojewody Grażyńskiego, że Muzeum Śląskie ma za zadanie „na tło ogólnopolskiej syntezy rzucić monografię Śląska”^[5][6]. Planowano powołać następujące działy: przyrodniczy, przedhistoryczny, etnograficzny, sztuki dawnej, sztuki współczesnej, przemysłu górniczo-hutniczego oraz pamiątek powstańczych i plebiscytowych^[4].

Dobrowolski rozpoczął gromadzenie pierwszych eksponatów, w tym: strojów ludowych, wyrobów rzemiosła artystycznego, obrazów, oraz kolekcji sztuki sakralnej^[5]. Pierwsze obiekty muzealne, śląskie i krakowskie sukmany, nabyto już w 1927 roku^[7], a jako pierwsze do galerii malarstwa polskiego trafiły następujące dzieła: Ostafi Daszkiewicz Jana Matejki, Dworek w nocy i Sanna Józefa Chełmońskiego, Lasek Maksymiliana Gierymskiego oraz po dwa obrazy Jacka Malczewskiego i Juliana Fałata^[8].

Oficjalnie Muzeum Śląskie rozpoczęło swoją działalność 23 stycznia 1929 roku na mocy uchwały Sejmu Śląskiego^[4][9], a jeszcze przed formalnym powołaniem placówki, pod koniec 1928 roku w gmachu Urzędu Wojewódzkiego całe 5. piętro przeznaczono na szybko zapełniające się zbiory muzeum^[4]. Otwarto je dla publiczności 29 maja 1930 roku^[9]. Zajmowało ono łącznie 40 sal, a frekwencja wynosiła średnio 35-50 tys. osób rocznie^[10].

Wkrótce po rozpoczęciu działalności Muzeum Śląskiego odstąpiono od realizacji działu przemysłu górniczo-hutniczego. Prawdopodobnie z powodów politycznych nie powstał dział historii Śląska, a w porozumieniu w Kurią Biskupią został utworzony dział dawnej sztuki sakralnej – eksponaty do niego zostały przyjęte w depozyt. Rozpoczęto także prace nad zorganizowaniem oddziału w formie skansenu wsi górnośląskiej, a pierwszymi obiektami zostały przeniesione do Katowic: kościół św. Michała Archanioła z Syryni oraz spichlerz z Gołkowic^[10], które postawiono w parku T. Kościuszki^[11]. W 1931 roku dział przyrodniczy zyskał pomieszczenia na trzecim piętrze gmachu Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych – sześć sal wystawowych, trzy pracownie i magazyn^[12].

Prócz prowadzenia działalności kolekcjonerskiej muzeum działało jako regionalne centrum dokumentacyjne i naukowe oraz wydawnicze^[10].

W tym samym czasie, w niemieckiej części Górnego Śląska w 1929 roku powołano Oberschlesische Landesmuseum (późniejsze Muzeum Górnośląskie), które swoją siedzibę miało w modernistycznym gmachu w centrum Bytomia^[13].

Szeroka aktywność Muzeum Śląskiego w Katowicach wymagała własnego budynku, gdyż pomieszczenia użytkowane w gmachu Urzędu Wojewódzkiego były niewystarczające, a do budowy nowej siedziby od samego początku dążyli zarówno dyrektor Dobrowolski, jak i wojewoda Grażyński. W tym czasie stawiano gmachy muzealne dla Muzeum Narodowego w Warszawie i Muzeum Narodowego w Krakowie^[11].

Na początku 1930 roku^[11][12][7] rozpisano konkurs architektoniczny na gmach Muzeum Śląskiego, który miał powstać w kwartale ulic: Jagiellońskiej, H. Dąbrowskiego, J. Lompy i S. Kobylińskiego, lecz nie dał on satysfakcjonujących wyników. Po zakupie działki na północ od ulicy H. Dąbrowskiego planowano rozpisać drugi konkurs, lecz ostatecznie wojewoda Grażyński pismem z 29 września 1934 roku polecił Karolowi Schayerowi zorganizowania biura architektonicznego i przygotowanie projektu gmachu muzeum^[14].

Biuro Budowy Muzeum powołano jeszcze w 1934 roku^[4], 8 sierpnia 1936 roku rozpoczęto prace przygotowawcze na placu budowy gmachu^[14]. Zasadnicze prace budowlane zostały ukończone w 1939 roku, a jego oficjalne otwarcie zaplanowano na rok 1940^[4]. Powstał budynek na planie litery „H”, składający się z trzech brył: siedmiopiętrowego korpusu i dwóch czterokondygnacyjnych skrzydeł^[13]. Gmach ten miał być na swoje czasy nowatorski, proponując takie rozwiązania, jak klimatyzacja czy ruchome schody, dotychczas niestosowane w polskim budownictwie muzealnym^[15].

W 1939 roku zbiory Muzeum Śląskiego liczyły 100 tys. eksponatów przyrodniczych, ok. 1,7 tys. prehistorycznych, 9 tys. etnograficznych, 2,1 tys. artystycznych i 5 tys. klisz fotograficznych^[4]. W galerii malarstwa polskiego zebrano 280 obrazów, m.in. Olgi Boznańskiej, Józefa Chełmońskiego, Juliana Fałata, Maksymiliana i Aleksandra Gierymskich, Artura Grottgera, Aleksandra Kotsisa, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki czy Piotra Michałowskiego^[10].

Przed wybuchem II wojny światowej dyrektor Dobrowolski podjął decyzję o ewakuacji najcenniejszych zbiorów do Lublina i już 20 sierpnia 1939 roku transportem kolejowym wysłano tam skrzynie z malarstwem polskim i sztuką cechową wraz z cała dokumentacją zbiorów. Zdeponowano je tymczasowo w lubelskim muzeum. Za nim miały ruszyć kolejne transporty, lecz po 1 września jedynie niewielka część eksponatów dotarła na miejsce^[7].

W chwilą zajęcia Katowic przez Niemcy, Muzeum Śląskie jako instytucja przestała istnieć^[16]. Komisarzem placówki został Franz Pfützenreiter, dyrektor Muzeum Krajowego w Bytomiu (niem. Landesmuseum)^[7]. Zaopiniował on, by pozostałe w Muzeum Śląskim eksponaty wywieźć do bytomskiej placówki. Również eksponaty wywiezione do Lublina zostały ponownie sprowadzone do Bytomia. Stłoczono je w niewielkich i pozbawionych odpowiednich warunków pomieszczeniach, dlatego wiele z nich uległo zniszczeniu, a niektóre stały się przedmiotem handlu^[17]. Gmach muzeum w Katowicach początkowo został przekształcony w składnicę mebli zrabowanych obywatelom polskim, a w latach 1941–1944 rozebrany do fundamentów^[18][19].

W czasie II wojny światowej utracono m.in. kompozycje Maksymiliana Gierymskiego Alarm w obozie powstańczym czy prace Władysława Ślewińskiego, Henryka Siemiradzkiego, Stanisława Ignacego Witkiewicza, Leona Wyczółkowskiego i innych. Ocalałe zbiory przeniesiono natomiast do Bytomia^[17].

W czerwcu 1945 roku przyjechał do Katowic z zamiarem podjęcia próby reaktywacji Muzeum Śląskiego jego były dyrektor Dobrowolski, ale nie został on nawet wysłuchany przez komunistyczne władze. W miejsce rozebranego gmachu Muzeum Śląskiego wzniesiono budynek Związków Zawodowych^[10]. 6 lutego 1948 roku na konferencji dyrektorów śląskich muzeów podkreślono konieczność budowy gmachu dla Muzeum Śląskiego, lecz w latach 50. XX wieku Ministerstwo Kultury nie przekazało na ten cel środków^[20]. Polskie władze uznały ostatecznie, że o kulturze regionu opowiadać będzie Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które zostało powołane w miejsce Oberschlesische Landesmuseum^[13].

Idea reaktywacji Muzeum Śląskiego w Katowicach wróciła na fali działań „Solidarności”. 28 stycznia 1981 roku Wojewódzka Rada Narodowa w Katowicach powołała Społeczny Komitet Odbudowy Muzeum Śląskiego, na czele którego stanął prof. Kazimierz Popiołek^[10][21]. Komitet ten przyczynił się do spopularyzowania przedwojennej placówki muzeum, jego założeń i działalności, a także czynił starania na rzecz jego przywrócenia w Katowicach^[20].

Restytucja Muzeum Śląskiego nastąpiła w grudniu 1984 roku. Tymczasową siedzibą muzeum został budynek dawnego „Grand Hotelu” z przełomu XIX i XX wieku, położony przy obecnej alei W. Korfantego 3^[10][3]. Dyrektorem instytucji został Lech Szaraniec^[22]. W latach 1986–1987 opracowano program Muzeum Śląskiego w Katowicach, zatwierdzony przez Wojewódzką Radę Narodową w Katowicach 8 grudnia 1987 roku. We wrześniu 1989 roku wojewoda katowicki w porozumieniu z ministrem kultury i sztuki podjął decyzję o skreśleniu ze statutu Muzeum Śląskiego określenia „w organizacji”^[3].

W styczniu 1987 roku władze miasta przekazały budynek przy alei W. Korfantego 3 na własność Muzeum Śląskiego^[3], a w maju 1988 roku oddano pierwsze sale wystawowe na parterze budynku^[23]. Adaptacja czteropiętrowego gmachu trwała do października 1992 roku, kiedy to udostępniono ostatnie sale ekspozycyjne na trzecim piętrze^[23][3].

Do Muzeum Śląskiego w 1988 roku powróciła przechowywana w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu część przedwojennych zbiorów placówki, w tym najcenniejsza kolekcja obrazów polskiego malarstwa dawnego, która została wyeksponowana na wystawie stałej Galerii sztuki polskiej 1800–1945^[10][24]. W 1990 roku utworzono Centrum Scenografii Polskiej, a w 1996 roku muzeum odzyskało ceramikę, grafikę, rysunki oraz zbiory rzemiosła artystycznego^[22].

Pierwotnie nowa siedziba Muzeum Śląskiego miała powstać przy ulicy Ceglanej. Na ten cel w 1986 roku miasto Katowice zapewniło grunt, co formalnie zwieńczono aktem darowizny w 2002 roku. Ogłoszono drugi konkurs architektoniczny na budowę nowego gmachu Muzeum Śląskiego – jego zwycięzcą został Jan Fischer, a prace projektowe trwały do 1990 roku^[24].

W 2015 roku Muzeum Śląskie rozpoczęło nowy etap działania. Główną siedzibą stał się nowoczesny kompleks budynków stworzony w miejscu nieistniejącej Kopalni Węgla Kamiennego „Katowice”^[25]. Już w pierwszym roku od jego otwarcia muzeum trafiło na 7. miejsce wśród dziesięciu najpopularniejszych polskich tego typu placówek^[13]. 1 stycznia 2017 roku Muzeum Śląskie stało się częścią Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego^[26]. Rozstrzelone dotychczas pomiędzy dwie siedziby Muzeum Śląskie z dniem 2 kwietnia 2018 roku w całości przeniosło się do siedziby przy ulicy T. Dobrowolskiego 1, a do tego czasu w poprzednim gmachu zorganizowano 632 wystawy^[27].

Nowy kompleks budynków Muzeum Śląskiego, położony przy ulicy T. Dobrowolskiego 1 w katowickiej dzielnicy Bogucice^[28][29], znajdujący się na terenie dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Katowice” (dawniej „Ferdinand”)^[22], wraz z innymi powstałymi tutaj instytucjami tworzy Strefę Kultury – centrum życia kulturalnego miasta. Placówka stała się pierwszym nowym obiektem tej części Katowic – tworzy ją także siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach oraz Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach^[30][31].

Konstrukcja budynku, zaprojektowana przez austriacką pracownię Riegler Riewe Architekten z Grazu, zakładała maksymalne wykorzystanie przestrzeni znajdującej się pod powierzchnią ziemi, a tym samym niewielką ingerencję w poprzemysłowy krajobraz^[32]. Na powierzchni zlokalizowano hol centralny, budynek administracyjny i świetliki w formie pokrytych szkłem prostopadłościanów, a także wieżę widokową^[33][32].

Powierzchnia użytkowa kompleksu wynosi ponad 25 tys. m²^[34], a wystawiennicza 6 tys. m²^[30]. Powierzchnie poszczególnych wystaw wynoszą: Galeria sztuki polskiej 1800–1945 – 474 m², Galeria sztuki polskiej po 1945 – 1 264 m², Galeria plastyki nieprofesjonalnej – 504 m², Światło historii. Górny Śląsk na przestrzeni dziejów – 1 364 m², Galeria śląskiej sztuki sakralnej – 212 m² i Laboratorium przestrzeni teatralnych – przeszłość w teraźniejszości – 751 m²^[35].

Muzeum Śląskie posiada zbiór ponad 118 tys. eksponatów z różnych dziedzin sztuki, a także archeologii, etnografii, historii, fotografii, plastyki nieprofesjonalnej^[36]. Na sześciu wystawach stałych prezentowanych jest łącznie 1,4 tys. obiektów^[36].

W przestrzeniach Muzeum Śląskiego organizowane są również koncerty, spektakle, spotkania czy warsztaty^[37]. Funkcjonuje tutaj także m.in. bistro na poziomie 0 w budynku administracyjnym^[38][39] czy sklep muzealny na poziomie -2^[40][39].

Budynek otrzymał m.in. Grand Prix konkursie „Architektura Roku Województwa Śląskiego 2014” organizowanym przez Stowarzyszenie Architektów Polskich oraz został nominowany do nagrody Miesa Van Den Rohe 2015^[33].

Główną częścią kompleksu architektonicznego Muzeum Śląskiego stanowi siedmiokondygnacyjny budynek, w którym trzy poziomy znajdują się pod ziemią^[34]. Tam też mieszczą się części wystawiennicze placówki. Dzieli się ona na dwukondygnacyjną przestrzeń ekspozycji stałych oraz przestrzeń ekspozycji czasowych, która jest częścią całości powierzchni ekspozycyjnych z możliwością wydzielenia poprzez system ścian przesuwnych^[30].

Na kondygnacji P-2 znajduje się Galeria sztuki polskiej 1800–1945 i Galeria sztuki polskiej po 1945 i Galeria plastyki nieprofesjonalnej, natomiast na kondygnacji P-4 Światło historii. Górny Śląsk na przestrzeni dziejów, Galeria śląskiej sztuki sakralnej, Laboratorium przestrzeni teatralnych – przeszłość w teraźniejszości oraz ekspozycje czasowe^[30].

Ponadto istnieje tutaj część holu centralnego^[32], a także funkcjonują: sala audytoryjna 320 miejsc, biblioteka, sale edukacyjne i konferencyjne oraz przestrzeń ekspozycyjna o wysokości 12,5 m^[39].

Podziemny, trzykondygnacyjny parking Muzeum Śląskiego w Katowicach posiada 232 stanowisk postojowych^[32][35].

Spośród odnowionych obiektów po Kopalni Węgla Kamiennego „Katowice” znajdują się tutaj następujące budynki:

• Budynek maszynowni – zaadaptowany na kawiarnię i restaurację^[41],
• Magazyn odzieży – siedziba Centrum Scenografii Polskiej^[41],
• Stolarnia – przestrzeń edukacyjna Na tropie Tomka^[41],
• Łaźnia główna – przestrzeń wystawiennicza oraz siedziba działów Archeologii, Historii i Etnografii^[41],
• Wieża wyciągowa szybu „Warszawa II” – na jej szczycie znajduje się taras widokowy^[41][42].

• 6 sierpnia 2004 – podpisano wstępne porozumienie pomiędzy województwem śląskim, miastem Katowice, Katowickim Holdingiem Węglowym, Spółką Restrukturyzacji Kopalń oraz Muzeum Śląskim w Katowicach; dotyczyło ono podjęcia wspólnych działań zmierzających do powstania nowego gmachu muzeum w rejonie kopalni „Katowice”; za priorytetowe uznano przygotowanie odpowiedniej nieruchomości na nowe muzeum, tj. przeniesienie praw własności terenu w zamian za działkę położoną w rejonie ulicy Ceglanej, pierwotnie przeznaczoną na budowę nowego gmachu Muzeum Śląskiego^[43][24][44]; akt notarialny dotyczący zamiany działek podpisano 30 grudnia 2004^[45].
• 5 listopada 2004 – w siedzibie Muzeum Śląskiego prof. Andrzej Rottermund, dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie, poprowadził wykład poświęcony wizji budowy nowego gmachu muzeum; przedstawił on najnowsze światowe tendencje w projektowaniu muzeów oraz w muzealnictwie^[46][44].
• 16 listopada 2004 – w Bibliotece Śląskiej przedstawiono wizję programowo-użytkową Muzeum Śląskiego na terenie nowej lokalizacji^[47].
• 8 grudnia 2004 – w budynku Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego dyrektor Muzeum Śląskiego Lech Szaraniec szczegółowo przedstawił tzw. „Program użytkowy do wykorzystania przy adaptacji obiektów poprzemysłowych byłej kopalni Katowice i projektowaniu zespołu pawilonów nowego gmachu Muzeum Śląskiego w Katowicach”^[48].
• 31 marca 2005 – w gmachu Sejmu Śląskiego ze studentami Politechniki Śląskiej w Gliwicach i Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach spotkał się marszałek województwa śląskiego Michał Czarski; podczas spotkania studenci przedstawili cztery wizje architektonicznego i przestrzennego zagospodarowania terenu byłej kopalni „Katowice”^[49].
• 16 czerwca 2005 – w sali Miejskiego Domu Kultury „Bogucice-Zawodzie” odbyło się symboliczne przekazanie terenów po kopalni „Katowice” Muzeum Śląskiemu; uroczystość zorganizowano w ramach XV Festynu Bogucickiego, który odbył się w dniach od 16 do 19 czerwca w Parku Boguckim; dla upamiętnienia tej uroczystości Poczta Polska w Katowicach wydała stempel i pocztówkę okolicznościową^[44].
• 30 czerwca 2005 – zarząd województwa śląskiego ogłosił konkurs na wykonanie koncepcji funkcjonalnej i przestrzennej Nowego Muzeum Śląskiego; na potrzeby nowej siedziby Muzeum Śląskiego zapowiedziano adaptację niektórych budynków byłej kopalni „Katowice” pochodzących z przełomu XIX i XX wieku, w tym szybu „Bartosz”^[23]; nowe pawilony muzealne miały umożliwić eksponowanie i magazynowanie zbiorów placówki gromadzonych przez poszczególne działy muzeum od momentu restytucji^[50][51].
• 7 grudnia 2005 – wmurowanie aktu erekcyjnego pod budowę nowego zespołu muzealnego dla Muzeum Śląskiego z udziałem m.in. marszałka województwa śląskiego Michała Czarskiego, wojewody śląskiego Lechosława Jarzębskiego, prezydenta Katowic Piotra Uszoka i arcybiskupa metropolity katowickiego ks. Damiana Zimonia^[52].
• 15 czerwca 2007 – ogłoszenie wyników międzynarodowego konkursu na wykonanie koncepcji architektonicznej gmachu Muzeum Śląskiego; główną nagrodę otrzymał projekt autorstwa pracowni Riegler Riewe Architekten z Grazu^[53][45]; umowę z projektantem podpisano 7 lutego 2008^[24].
• wrzesień 2009 – uzyskanie pozwolenia na budowę nowej siedziby Muzeum Śląskiego w Katowicach^[34][24].
• luty 2010 – otrzymanie decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego o przyznaniu dofinansowania dla projektu w wysokości 2,3 mln zł w ramach programu Promesa^[54][55].
• kwiecień 2010 – ogłoszenie przetargu ograniczonego na wybór generalnego wykonawcy robót^[24].
• grudzień 2010 – ogłoszenie wyboru najkorzystniejszej oferty na wybór generalnego wykonawcy, którym zostało polsko-hiszpańskie konsorcjum firm Budimex z Warszawy i Ferrovial Agroman z Madrytu^[56][24].
• 8 grudnia 2010 – ogłoszenie przetargu nieograniczonego na I etap robót przygotowawczych pod budowę nowego Muzeum Śląskiego^[57].
• marzec 2011 – początek pierwszych prac przy budowie nowej siedziby Muzeum Śląskiego^[58][59].
• 25 maja 2011 – Komisja Europejska podjęła decyzję o przyznaniu na inwestycję środków unijnych z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego^[60].
• 7 czerwca 2011 – podpisanie umowy z wykonawcą, polsko-hiszpańskim konsorcjum firm Budimex i Ferrovial Agroman, na budowę siedziby Muzeum Śląskiego^[60].
• 5 lipca 2011 – przekazanie wykonawcy placu budowy oraz uroczyste „wbicie łopaty” na terenie budowy nowej siedziby Muzeum Śląskiego^[61][62].
• 15 czerwca 2012 – ogłoszenie międzynarodowego konkursu na scenariusz wystawy stałej dotyczącej historii Górnego Śląska; jego wyniki ogłoszono w październiku tego samego roku^[24].
• czerwiec 2013 – zakończono budowę nowej siedziby Muzeum Śląskiego; zgłoszono obiekt do odbiorów technicznych^[24].
• październik 2013 – nowa siedziba Muzeum Śląskiego uzyskała pozwolenie na użytkowanie^[24].
• styczeń 2014 – przejęcie gmachu od generalnego wykonawcy przez Muzeum Śląskie w Katowicach^[24].
• 2014–2015 – urządzanie wystaw stałych w nowym gmachu; jako ostatnią otwarto 20 grudnia 2015 Galerię śląskiej sztuki sakralnej^[63][64][24].
• 26 czerwca 2015 – otwarcie nowego gmachu; w ciągu trzech miesięcy od otwarcia Muzeum Śląskie odwiedziło 130 tys. osób^[65][66][67].
• 20 maja 2017 – otwarcie zrewitalizowanego budynku stolarni^[68].
• 9 września 2017 – otwarcie zrewitalizowanego budynku łaźni głównej^[69].
• 10 sierpnia 2024 – otwarcie zrewitalizowanego budynku maszynowni szybu „Bartosz”, z maszyną parową pochodzącą z końca XIX wieku^[70].

• Tadeusz Dobrowolski (1924–1939)^[71][16]
• Lech Szaraniec (1984–2008)^[72][22]
• Leszek Jodliński (2008–2013)^[73]
• Janusz Gawron (p.o.; 2013)^[74]
• Dominik Abłamowicz (2013–2014)^[75][76]
• Alicja Knast (2014–2020)^[77][78]
• Marcin Gwoździewicz (p.o.; 2020–2021)^[78][79]
• Karol Makles (p.o., 2021)^[79][80]
• Maria Czarnecka (2021–2024)^[80][81]
• Karol Makles (p.o.; 2024–2025)^[82]
• Iwona Mohl (p.o.; 2025)^[82]
• Łukasz Galusek (od 2025)^[83][84]

Muzeum Śląskie w Katowicach poza swoją działalnością statutową, mającą na celu ochronę i propagowanie dziedzictwa kulturowego, prowadzi działania o charakterze komercyjnym. Środki uzyskane z tej działalności pomagają wesprzeć budżet instytucji, a tym samym pozwalają utrzymać na odpowiednim poziomie jej działalność wystawienniczą, wydawniczą, naukową i edukacyjną (zgodnie z artykułem 9 ustawy o muzeach z dnia 21 listopada 1996 roku)^[85][86].

W ofercie muzeum znajdują się m.in. usługi konserwatorskie, konsultacje historyczne czy szeroka gama wydawnictw i upominków związanych z regionem i działalnością muzeum, a także umożliwiono wynajem sal na szkolenia^[87].

Dział sprawuje pieczę nad kolekcją dzieł malarstwa polskiego, która jest jedną z bardziej, pod względem specyfiki zbiorów, rozbudowanych kolekcji Muzeum Śląskiego^[88][89]. Prowadzi także m.in. prace związane z pozyskiwaniem nowych zbiorów oraz uzupełnianiem dotychczasowej kolekcji, również przy współudziale podmiotów zewnętrznych^[89].

Oprócz obiektów zbioru grafiki polskiej i europejskiej, do którego należą pojedyncze ryciny grafików takiej miary, jak Albrecht Dürer, Rembrandt Haermensz van Rijn czy Giovanni Battista Piranesi^[90], dział zajmuje się także poszerzaniem licznego zbioru plakatów filmowych, teatralnych i okolicznościowych autorstwa czołowych polskich reprezentantów tej dziedziny sztuki, takich jak: Franciszek Starowieyski^[91], Waldemar Świerzy^[92], Henryk Tomaszewski^[93][94], Eryk Lipiński^[95] czy Jan Młodożeniec^[96].

Dział ten posiada prócz polskich dzieł zgromadzonych przez Tadeusza Dobrowolskiego także kolekcję współczesnych twórców, m.in.: Alfreda Lenicy, Henryka Stażewskiego, Jana Tarasina, Jerzego Tchórzewskiego, Jerzego Dudy-Gracza, Władysława Hasiora, Marii Jaremy, Andrzeja Wróblewskiego, Bronisława Chromego czy Franciszka Starowieyskiego^[22].

• 
  Potok górski, Jan Nepomucen Głowacki
• 
  Portret hetmana Ostafija Daszkiewicza, Jan Matejko
• 
  Józef Ciechoński, Jan Matejko
• 
  Powrót z balu, Józef Chełmoński
• 
  Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki, Stanisław Wyspiański
• 
  Owocobranie, Władysław Skoczylas
• 
  W ogrodzie, Władysław Podkowiński
• 
  Autoportret, Władysław Podkowiński
• 
  Portret pani w białym kapeluszu, Olga Boznańska
• 
  Siewca, Leon Wyczółkowski
• 
  Portret chłopca, Stanisław Ignacy Witkiewicz
• 
  Autoportret z chlebem, Maciej Bieniasz
• 
  Dziewczynka z kanarkiem, Leopold Löffler (zaginiony w czasie II wojny światowej; odzyskany ze zbiorów prywatnych w 2015 roku^[97][98])

Dział zajmuje się badaniem niezawodowych środowisk twórczych, których celem jest animacja amatorskiego ruchu plastycznego oraz przybliżenie współcześnie tworzących artystów. Ma to szczególne znaczenie w przypadku zjawiska tak charakterystycznego, jak amatorski ruch plastyczny na Górnym Śląsku (m.in. Grupy Janowskiej). Kolekcja muzealna ilustruje oryginalność i specyfikę sztuki nieprofesjonalnej na Górnym Śląsku, przede wszystkim w szerokim kontekście kulturowym i tożsamościowym, ale także z punktu widzenia estetycznego i artystycznego^[89][88][99].

Zbiory nie ograniczają się jednak wyłącznie do twórców górnośląskich, m.in. Teofila Ociepki czy Pawła Wróbla – zawierają również prace artystów z innych regionów Polski^[22], np. Stanisława Zagajewskiego^[100] czy Włodzimierza Czerwy^[101]. Prace twórców prezentowane są w Galerii plastyki nieprofesjonalnej^[89].

Do zadań Działu Dokumentacji Mechanicznej^[102] (poprzednio Dział Fotografii) należy przede wszystkim gromadzenie i pozyskiwanie fotografii czy filmów, a także materiałów dźwiękowych związanych z dziedzictwem i historią Górnego Śląska oraz jego mieszkańców czy też dokumentacja lokalnego środowiska fotograficznego^[88].

W zbiorach działu znajduje się kolekcja licząca ponad 35 tys. zdjęć (datowanych począwszy od połowy XIX wieku, w tym najstarsze dagerotypy, do czasów współczesnych), z czego blisko 12,5 tys. to fotografie archiwalne: zdjęcia pozytywowe (8,5 tys.) oraz negatywy szklane i celuloidowe (4 tys.). Całość tworzy fototekę związaną nie tylko z Górnym Śląskiem, lecz przede wszystkim skupia się na losach rodzin górnośląskich, ich wielokulturowości wynikłej zarówno z historycznych przemian, jak i związanych z nimi migracji. Ukazuje także rozwój i historyczne znaczenie regionu w skali dziejów Europy, jego wartość gospodarczą, a także degradację środowiska naturalnego^{[potrzebny przypis]}.

Zasób dzieli się na kilka kolekcji tematycznych. Są wśród nich zdjęcia dokumentujące wydarzenia obyczajowe, społeczne i historyczne, począwszy od I wojny światowej, poprzez powstania i plebiscyt na Górnym Śląsku, do przemian ustrojowych w Polsce w latach 80. XX wieku, ukazuje przemiany cywilizacyjne i kulturowe ludności zamieszkującej ten region, fotografie etnograficzne oraz architektoniczno-urbanistyczne. Zespół tworzą także fotografie portretowe, najstarsze datowane na około 1850 roku, przedstawiające ludzi z różnych terenów dawnej Polski, fotografowanych w pierwszych zakładach fotograficznych^{[potrzebny przypis]}.

Dział Etnografii^[102] (poprzednio Dział Etnologii) zajmuje się dokumentacją kultury ludowej, plebejskiej i mieszczańskiej Górnego Śląska oraz terenów sąsiednich^[88]. Jego zbiory liczą ponad 7 tys. obiektów^[103]. Zdecydowana większość zabytków pochodzi z okresu od połowy XIX do drugiej połowy XX wieku. Najstarsze eksponaty to XVII-wieczny obraz olejny na płótnie Matka Boska Różańcowa, srebrne spinki oraz guzy jabłonkowskie datowane na przełom XVII i XVIII wieku, haftowana chusta opolska, formy piernikarskie oraz malowane szafy śląskie pochodzące z XVIII wieku^{[potrzebny przypis]}.

W zbiorach Działu Etnografii znajdują się m.in.: stroje ludowe, jubilerskie wyroby cieszyńskie (ponad 400 obiektów), kostiumy, maski i rekwizyty obrzędowe, wyroby rękodzieła huculskiego, meble, sprzęty i narzędzia gospodarstwa domowego, przedmioty zdobnictwa wnętrz oraz różnego rodzaju pamiątki, przedmioty ilustrujące kulturę miejską, dewocjonalia czy zabawki^[103].

Poza wymienionymi kolekcjami w zbiorach Działu Etnografii znajduje się też wiele innych przedmiotów ilustrujących życie społeczne, duchowe i materialne ludności górnośląskich i terenów przyległych^[88].

Do głównych zadań Działu Historii należy m.in. pozyskiwanie zabytków związanych z wieloletnią i wielokulturową historią regionu, w tym dokumentów, zdjęć, rękopisów i zbiorów kartograficznych oraz filatelistycznych, zabytków związanych z historią powstań śląskich oraz zabytków i dokumentów dotyczących industrializacji Górnego Śląska, a także muzealiów dokumentujących współistnienie i charakter stosunków narodowościowych i społecznych na Górnym Śląsku^[88]. Dział zgromadził zróżnicowaną tematycznie kolekcję ponad 6 tys. obiektów. Najstarsze eksponaty pochodzą z XVII wieku. Są to dokumenty pergaminowe, spisane w języku niemieckim i łacińskim, z przywieszonymi doń pieczęciami woskowymi^{[potrzebny przypis]}.

Zbiory działu można podzielić na kolekcje:

• Silesiana^[22] – są to dokumenty, plakaty, broszurki, pocztówki propagandowe^[104], a także bogaty zbiór górnośląskich notgeldów (banknotów zastępczych) z lat 1917–1922^[105];
• Pocztówki z ikonografią górnośląskich miast i miejscowości oraz zakładów przemysłowych^[106];
• Lwowiana^[22] – liczący kilkaset egzemplarzy zbiór plakatów teatralnych z lat 1919–1939 Rzemieślniczego Stowarzyszenia „Gwiazda" z Łyczakowa, metryki z XVIII, XIX i XX wieku opatrzone pieczęciami opłatkowymi parafii różnych wyznań Galicji Wschodniej, świadectwa szkolne, świadectwa czeladnicze^[105];
• Zbiór falerystyczny zawierający odznaczenia państwowe z czasów II Rzeczpospolitej i późniejszych^[105];
• Militaria – kolekcję tworzy broń z XIX-XX wieku – biała, w tym szable pamiątkowe z 75 Pułku Piechoty i 23 Pułku Artylerii Lekkiej oraz palna; z egzemplarzy XIX-wiecznych wyróżnia się rewolwer z wrocławskiej rusznikarni S. Goldbergera i karabin Dreyse model 1841^[105];
• Kolekcja kartograficzna – mapy Śląska z XVI–XVIII wieku, mapy sztabowe, mapy nadań pól górniczych, plany miast^[105].

W ramach Działu Historii funkcjonują dwie pracownie:

• Pracownia Powstań Śląskich^[88][102] – zajmuje się badaniem materiałów dotyczących powstań śląskich. Na podstawie zbiorów powstańczych przekazanych przez Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, zasobów Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie i zespołów akt znajdujących się w archiwach państwowych ustala liczbę zweryfikowanych uczestników powstań śląskich, skład poszczególnych jednostek. Opracowuje też struktury organizacyjne Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych i rozmaitych zgrupowań i oddziałów. Efektem są referaty konferencyjne, artykuły i książki, w tym Organizacja i ewidencja personalna 1. Pułku Strzelców Bytomskich oraz Baonu Szturmowego Bytomskiego (styczeń–kwiecień 1921)^{[107][108][109]}.
• Pracownia Historii Przemysłu^[88][102] – gromadzi zabytki przemysłowe i bada rozmaite aspekty dziejów górnośląskiego przemysłu, od zagadnień technicznych i wdrażania nowych rozwiązań po rodzaje produkcji, rynki zbytu czy organizację^[110][111].

Dział Archeologii restytuowanego Muzeum Śląskiego w Katowicach historycznie i programowo nawiązuje do Działu Prahistorii w przedwojennym Muzeum Śląskim, którego zadaniem było zbieranie zabytków obrazujących pradzieje Górnego Śląska w granicach ówczesnego województwa śląskiego i pokazanie ich na tle pozostałych ziem polskich^[91].

Oprócz licznych prac wykopaliskowych pracownicy działu prowadzą nadzory archeologiczne przy inwestycjach, koordynują badania archeologiczne wyprzedzające budowę dróg szybkiego ruchu w województwie śląskim oraz przyjmują materiały przekazywane decyzją administracyjną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach. W ramach działu funkcjonuje Pracownia Bioarcheologii^[88][91].

W Dziale Archeologii zgromadzono ponad 40 tys. muzealiów z ponad 60 stanowisk, w większości z terenów województwa śląskiego i dawnego województwa katowickiego^{[potrzebny przypis]}. Wśród nich znajdują się materiały z badań wykopaliskowych prowadzonych przez pracowników działu na osadzie kultury lendzielskiej i kultury pucharów lejkowatych^[112].

Od momentu restytucji w 1984 roku Muzeum Śląskie w Katowicach prowadzi bardzo różnorodną działalność edukacyjną^[113], prowadzoną przez Dział Oświatowy^[102] (poprzednio Dział Edukacji^[88]). W jej zakres wchodzą liczne zajęcia ukierunkowane na edukację przez sztukę, realizowane w formie lekcji i warsztatów dla dzieci i młodzieży oraz wykładów dla odbiorców dorosłych. Dział Oświatowy prowadzi też edukację regionalną, obejmującą wszystkie grupy wiekowe. Punktem wyjścia działań edukacyjnych są nie tylko wystawy stałe i czasowe organizowane w muzeum, ale też misja propagowania szeroko rozumianego dziedzictwa kulturowego i historycznego. Prace związane z organizacją działań edukacyjnych obejmują współpracę ze szkołami, bibliotekami, stowarzyszeniami, komórkami obsługującymi placówki oświatowe oraz indywidualne konsultacje z nauczycielami^[88].

Dział Oświatowy prowadzi też działania, których celem jest uczynienie z muzeum miejsca przyjaznego dla osób niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem niewidomych i niedowidzących^[88]. W muzeum odbywają się zajęcia dla dzieci z dysfunkcjami intelektualnymi, autyzmem i wykluczonych społecznie. Prowadzona jest stała współpraca ze szkołami specjalnymi, świetlicami środowiskowymi oraz bieżące konsultacje z organizacjami działającymi na rzecz środowisk wykluczonych^[113].

Praca Działu Oświatowego zyskała uznanie jury Konkursu Marszałka Województwa Śląskiego za Wydarzenie Muzealne Roku 2010 zdobywając nagrody w kategorii dokonań z zakresu inicjatyw edukacyjnych i popularyzacji dziedzictwa kulturowego: nagrodę główną za projekty „Czym jest obraz?” i „Sztuka przez dotyk” przybliżające galerie malarstwa polskiego osobom niewidomym i niedowidzącym oraz wyróżnienie za projekt edukacyjny „O Śląsku po ślonsku. Lekcje śląskiej mowy”^[114].

Oferta wydawnicza Muzeum Śląskiego obejmuje różne publikacje, nie tylko związane z podstawową działalnością muzealną. Oprócz katalogów wystaw muzeum wydaje książki naukowe i popularnonaukowe z dziedziny historii i teorii sztuki, kulturoznawstwa, archeologii, etnografii, historii i kultury Górnego Śląska, sztuki nieprofesjonalnej, architektury, literatury i inne. Jednym z ważniejszych zadań jest także publikowanie katalogów prezentujących własne kolekcje^[115][91].

Muzeum Śląskie wydawała bądź wydaje zarówno serie wydawnicze, jak m.in. Ziemia Śląska, Śląskie Prace Etnograficzne czy Wszechnica Muzeum Śląskiego, jak i opracowania oraz monografie związane z tematami prowadzonych przez muzeum badań z dziedziny sztuki, historii, etnografii, archeologii czy przyrody^[22], jak Leksykon Śląski czy Śląskie Prace Prahistoryczne^[91].

Centrum zajmuje się przestrzenią teatru w jej kontekstach społecznych, kulturowych i formalnych – działa na pograniczu teatru, filmu, architektury czy szeroko pojętych sztuk plastycznych i widowiskowych. Głównym jego celem jest zachowanie oraz popularyzacja dorobku scenograficznego w formie projektów, zdjęć, makiet, kostiumów czy materiałów audio i wideo. Instytucja zajmuje się też współczesnymi formami, a także uczestniczy w krajowych i międzynarodowych projektach edukacyjnych, artystycznych i badawczych, wykraczających poza działalność wystawienniczą^[102].

Posiada zbiór projektów scenograficznych, szkice dekoracji i kostiumów przedstawicieli powojennej plastyki teatralnej, projekty i makiety do spektakli dawnych, kostiumy, lalki, kukły, rekwizyty, fotografie czy plakaty polskich autorów, m.in.: Józefa Szajny, Wiesława Langego, Leszka Mądzika czy Ottona Axera^[22].

Galeria obejmuje wszystkie znaczące kierunki w sztuce polskiej lat 1800–1945: dziewiętnastowieczne malarstwo portretowe oraz pejzażowe, malarstwo romantyczne i realistyczne, nurt akademicki, malarstwo historyczne, symboliczne i secesyjne obrazy okresu Młodej Polski, dzieła polskich impresjonistów czy sztukę okresu międzywojennego. Większość obrazów eksponowanych w galerii zalicza się do największych osiągnięć sztuki polskiej^[116].

Są to m.in. dzieła Piotra Michałowskiego, Henryka Rodakowskiego, Jana Matejki, Józefa Chełmońskiego, Aleksandra Gierymskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera, Jacka Malczewskiego, Leona Wyczółkowskiego, Józefa Pankiewicza, Władysława Podkowińskiego, Jana Stanisławskiego i Olgi Boznańskiej^[117].

Galerię uzupełniają rzeźby prezentujące wybrane nurty w sztuce przełomu XIX i XX wieku^[116].

Galeria sygnalizuje istotne zjawiska w dziejach sztuki polskiej po 1945 roku. Zawiera przykłady podejmowania przez artystów prób samookreślenia się w kontekstach: historycznym, estetycznym, światopoglądowym lub socjologicznym^[118][119].

Prezentowane są tutaj dzieła artystów, mających znaczący wpływ na kształt i rozwój powojennej sztuki polskiej. Są to m.in.: Andrzej Wróblewski, Tadeusz Kantor, Jerzy Nowosielski, Władysław Hasior, Zdzisław Beksiński, grupa Łódź Kaliska, Lech Majewski, Zbigniew Libera, Natalia Lach Lachowicz i wielu innych^[3].

Galeria ukazuje całe bogactwo zagadnień kryjących się pod tym pojęciem. Główną jej część poświęcono ruchowi amatorskiemu na Górnym Śląsku. Do konstrukcji wystawy użyto metafory kopalni, która łączy trzy istotne dla tradycji śląskiej obszary – strefę podziemną, powierzchnię i niebo, kojarzące się ze śląską triadą: Bóg, praca, rodzina. Uzupełnieniem są prace członków grupy Gwarek 58 związanej z Kopalną Węgla Kamiennego „Katowice” oraz przedstawicieli tzw. sztuki outsiderów – jednego ze zjawisk plastyki nieprofesjonalnej^[120].

Prezentowane są tutaj dzieła takich artystów, jak m.in.: Bronisław Krawczuk, Paweł Wróbel, Franciszek Kurzeja, Erwin Sówka, Jan Nowak, Władysław Grygny, Maria Wnęk czy Stanisław Zagajewski^[120].

Ekspozycja w syntetyczny sposób pokazuje historię Górnego Śląska od czasów najdawniejszych do przełomu 1989 roku. Szczególną uwagę poświęcono okresowi industrializacji, bowiem to właśnie temu okresowi region ten zawdzięczał swe późniejsze oblicze i charakter. Przy pomocy scenografii i eksponatów ukazano węzłowe zagadnienia i problemy, pokazując dylematy, przed którymi stawiano Górnoślązaków i wybory, których dokonywali. Zobrazowano kształtowanie się tożsamości i problemy stąd wynikające, nasycając wystawę emocjami i stawiając pytania, na które często nie ma łatwych odpowiedzi^[121].

Wystawa ta łączy zbiory Muzeum Śląskiego oraz eksponaty Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach^[63], które w 2013 roku zostały przekazane placówce w charakterze długoterminowego depozytu^[122]. Jej oficjalny wernisaż odbył się 20 grudnia 2015 roku^[123]. Kolekcja prezentuje skarby górnośląskiej kultury w zakresie rzeźby, malarstwa i rzemiosła artystycznego (głównie sprzęty oraz szaty liturgiczne) z okresu gotyku i czasów nowożytnych^[123].

Galeria śląskiej sztuki sakralnej obejmuje cztery wydzielone strefy^[123], w których wyeksponowano ponad 120 obiektów z zakresu rzeźby, malarstwa i rzemiosła artystycznego, tworzących dwa zespoły stylistyczne: późnogotycki i renesansowo‑barokowy, a także zabytki pochodzące z okresu od końca XIV do końca XVIII wieku. Ekspozycję uzupełniają multimedialne prezentacje wybranych zagadnień tematycznych niemożliwych do bezpośredniego zademonstrowania w warunkach muzealnych^[122].

Do najcenniejszych obiektów należy rzeźba Marii z Dzieciątkiem z Knurowa z 1420 roku, odnaleziona w wieży kościoła pw. św. Wawrzyńca, średniowieczny witraż z Miedźnej z około 1440–1450 roku, tryptyk ze św. Mikołajem z Zarzecza z około 1440 roku oraz tryptyk ze śś. Konradem i Cyprianem z Zarzecza^[63]. Najstarszym prezentowanym obiektem jest drewniana rzeźba Tronującej Madonny z Dzieciątkiem z 1380 roku, którą odnaleziono w Miasteczku Śląskim^[123].

Wybrane dzieła śląskiej sztuki sakralnej, które były bądź są prezentowane w Muzeum Śląskim:

• Święta Anna Samotrzecia z Knurowa, ok. 1400
• Piękna Madonna z Knurowa, ok. 1420
• Madonna z Dzieciątkiem ze Skrzyszowa, ok. 1505
• Tryptyk z Jasienicy, ok. 1500
• Ukrzyżowanie z Miedźnej, ok. 1440–1450

Na tropie Tomka to otwarta 20 maja 2017 roku w budynku dawnej stolarni kopalni „Katowice” przestrzeń edukacyjna dla rodzin z dziećmi^[68]. Inspirując się postacią Tomka Wilmowskiego, młodego bohatera powieści Alfreda Szklarskiego, powstało miejsce, którego celem jest łączenie pokoleń i wspólne odkrywanie świata za pomocą zmysłów i twórczych wyzwań^{[68][124][125]}. Podzielona jest ona na pięć części, a każda z nich przedstawia inny kontynent lub miejsce na Ziemi i w każdej ukryty jest list-wskazówka^[68]. W jej trakcie uczestnicy mają za zadanie rozwiązać zagadkę zniknięcia Tomka^[124].

W budynku stolarni znajduje się także miejsce na organizację przedstawień teatralnych, zajęć plastycznych i pokazów filmowych^[124].

W dawnym budynku warsztatu mechanicznego i kuźni umieszczone są zabytkowe maszyny oraz urządzenia, np. młoty, prasy i obrabiarki z zakładów przemysłowych Górnego Śląska^[126][127]. W obu budynkach zgromadzono wiele maszyn i obrabiarek oraz obiekty militarne ilustrujące produkcję i historię śląskiego przemysłu^[126], m.in. dawna maszyna parowa z huty „Baildon” czy elektryczna maszyna wyciągowa z kopalni „Rydułtowy”^[128].

Czytelnia Biblioteki Muzeum Śląskiego, udostępniona w siedzibie przy ulicy T. Dobrowolskiego 1 w Katowicach, na poziomie -1^[129], posiada bogaty księgozbiór obejmujący m.in. pozycje z etnografii, archeologii, historii i sztuki, ze szczególnym uwzględnieniem prac tematycznie związanych z kulturą i historią regionu górnośląsko-dąbrowskiego (Silesiana)^[130].

Muzeum posiada również szeroki wybór publikacji muzeów krajowych i zagranicznych (katalogi wystaw, informatory, wydawnictwa naukowe) oraz tytułów prasy regionalnej i samorządowej^[130].

• 31 stycznia 2019 roku placówkę odznaczono Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, podczas uroczystości z okazji 90-lecia istnienia muzeum^[131][132].

• MichałM. Bulsa MichałM., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2013, ISBN 978-83-63780-00-5  (pol.).
• MichałM. Bulsa MichałM., BarbaraB. Szmatloch BarbaraB., Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, ISBN 978-83-7729-502-1  (pol.).
• TadeuszT. Dobrowolski TadeuszT., Wspomnienie o muzeum, którego nie ma, [w:] ZdzisławZ. Gorczyca (red.), Muzeum Śląskie. Szkice z przeszłości, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984  (pol.).
• GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., MichałM. Bulsa MichałM., BeataB. Witaszczyk BeataB., Domy i gmachy Katowic. Tom II, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2016, ISBN 978-83-63780-16-6  (pol.).
• WojciechW. Janota WojciechW., Katowice między wojnami: miasto i jego sprawy 1922–1939, wyd. pierwsze, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2010, ISBN 978-83-7729-021-7  (pol.).
• MonikaM. Kuhnke MonikaM., Muzeum Śląskie w Katowicach (1927–1939), „Cenne, Bezcenne, Utracone” (5 (29)), Warszawa: Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych, 2001, s. 6-8, ISSN 2657-7801  (pol.).
• JadwigaJ. Lipońska-Sajdak JadwigaJ., Muzea, domy kultury i instytucje kulturalne, [w:] AntoniA. Barciak, EwaE. Chojecka, SylwesterS. Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 280-286, ISBN 978-83-87727-29-1  (pol.).
• JózefJ. Matuszczak JózefJ., Dzieje Muzeum Górnośląskiego, [w:] JózefJ. Matuszczak (red.), Muzeum Górnośląskie w latach 1927–1977, t. 3, Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Historia, 1978, s. 7–16, ISSN 0068-4651  (pol.).
• Raport o stanie miasta Katowice 2013, Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2014  (pol.).
• AndrzejA. Ryszkiewicz AndrzejA., Muzeum Śląskie w Katowicach, „Muzealnictwo” (25), Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki; Generalny Konserwator Zabytków; Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 1982, s. 34-47, ISSN 0464-1086  (pol.).
• LechL. Szaraniec LechL., 70 lat Muzeum Śląskiego w Katowicach, „Muzealnictwo” (36), Warszawa: Ośrodek Dokumentacji Zabytków; Generalny Konserwator Zabytków; Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1994, s. 39-43, ISSN 0464-1086  (pol.).
• KatarzynaK. Tałuć KatarzynaK., Budowa życia kulturalnego na odzyskanym Śląsku. Ludzie, instytucje, programy, „Śląsk” (9 (142)), Katowice: Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach, 2007, s. 27-29, ISSN 1425-3917  (pol.).

• Oficjalna strona Muzeum Śląskiego (pol., ang., niem.)