Kryzys polityczny w Salwadorze w 2021 roku

Kryzys polityczny w Salwadorze w 2021 roku – wydarzenie, które miało miejsce w Salwadorze 1 maja 2021 roku, kiedy Zgromadzenie Ustawodawcze przegłosowało usunięcie kilku sędziów Sądu Najwyższego(inne języki) i Prokuratora Generalnego(inne języki), którzy byli przeciwnikami prezydenta Nayiba Bukele. Wydarzenie to zostało określone przez opozycję i część mediów jako autogolpe czyli rodzaj zamach stanu, w którym przywódca kraju lub grupa będąca u władzy nielegalnie przejmuje większą kontrolę, niż zezwalają na to przepisy lub konstytucja. Podobnie określano także kryzys polityczny w Salwadorze w 2020 roku, kiedy to Bukele wydał rozkaz wejścia 40 żołnierzy do Zgromadzenia Ustawodawczego, aby zmusić polityków do zatwierdzenia wniosku o pożyczkę w wysokości 109 milionów dolarów od Stanów Zjednoczonych na realizację prezydenckiego planu bezpieczeństwa dla kraju.

 Główny artykuł: Kryzys polityczny w Salwadorze w 2020 roku.

9 lutego 2020 roku prezydent Salwadoru Nayib Bukele nakazał 40 żołnierzom wejście do Zgromadzenia Ustawodawczego, aby wywrzeć presję na jego deputowanych, by zagłosowali za wnioskiem o pożyczkę w wysokości 109 milionów dolarów od Stanów Zjednoczonych. Pieniądze te miały być przeznaczone na wsparcie jego projektu o nazwie Plan Control Territorial(inne języki), będącego planem zwalczania przestępczości w Salwadorze^[1][2]. W czasie kryzysu prezydent zasiadł na krześle Mario Ponce’a(inne języki), przewodniczącego Zgromadzenia Ustawodawczego^[3][4], i po kilku minutach opuścił budynek, informując tłum zwolenników: „Damy tym łajdakom tydzień, a jeśli do tego czasu nie zatwierdzą planu [pożyczki], wezwiemy ich ponownie”, odnosząc się do polityków, których potrzebował, aby zatwierdzić wniosek o pożyczkę^[4][5].

Po incydencie wybuchły niewielkie protesty przeciwko Bukele, jednak w mediach społecznościowych znacznie więcej Salwadorczyków wyraziło poparcie dla prezydenta. Posłowie i opozycja potępili działania Bukele, nazywając je próbą zamachu stanu^[3][5][6]. Sąd Najwyższy Salwadoru również potępił jego działania i zakazał mu zwoływania Zgromadzenia Ustawodawczego, a Ministerstwu Obrony podejmowania jakichkolwiek działań niezgodnych z Konstytucją^[7]. Incydent ten uznano za przykład regresu demokracji w Salwadorze^[8][9][10].

Podczas pandemii COVID-19 w Salwadorze Bukele nakazał Policji(inne języki) aresztowanie osób naruszających nakazy izolacji^[11]. Trybunał Konstytucyjny, będący częścią Sądu Najwyższego, orzekł, że aresztowanie obywateli za naruszenie nakazów izolacji jest nielegalne, jednak Bukele otwarcie odrzucił i zignorował orzeczenie sądu^[11]. 8 listopada 2020 roku Raúl Melara, prokurator generalny Salwadoru, wszczął śledztwa w sprawie korupcji w dwudziestu instytucjach rządu Bukele^[12][13].

W wyborach parlamentarnych 28 lutego 2021 roku(inne języki) zwyciężyła prezydencka partia Nuevas Ideas(inne języki), zdobywając 56 z 84 miejsc w Zgromadzeniu Ustawodawczym^[14]. Nowa sesja Zgromadzenia Ustawodawczego rozpoczęła się 1 maja 2021 roku^[15]. Kadencja Ponce’a na stanowisku przewodniczącego Zgromadzenia Ustawodawczego zakończyła się wraz z nową sesją legislatury, która wybrała Ernesto Castro(inne języki) na nowego przewodniczącego Zgromadzenia Ustawodawczego większością 64 głosów za, przy 20 wstrzymujących się^[16][17].

Po wybraniu Castro na przewodniczącego Zgromadzenie Ustawodawcze zagłosowało za usunięciem wszystkich pięciu sędziów Sądu Najwyższego, którzy w przeszłości sprzeciwiali się Bukele. Posłowie powołali się na fakt, że sędziowie ci wcześniej „wydawali arbitralne decyzje”^[13][18]. Głosowanie zakończyło się 64 głosami za, 19 przeciw i 1 wstrzymującym się^[19]. Elisa Rosales, posłanka Nuevas Ideas, stwierdziła, że ​​istnieją „jasne dowody” na to, że sędziowie utrudniali działalność rządu i że musieli zostać usunięci w celu ochrony społeczeństwa^[18]. Zaraz po głosowaniu pięciu sędziów uznało głosowanie za niezgodne z konstytucją, ale nie cofnęło to decyzji parlamentu^[11][18]. Sędziami, którzy zostali usunięci, byli prezes Óscar Armando Pineda Navas(inne języki), Aldo Enrique Cáder, Carlos Sergio Avilés, Carlos Ernesto Sánchez i Marina de Jesús Marenco^[20].

Później tego samego dnia Zgromadzenie Ustawodawcze również przegłosowało usunięcie Raúla Melary ze stanowiska prokuratora generalnego, który po głosowaniu złożył rezygnację^[11][13][18]. Następnego dnia Rodolfo Delgado(inne języki) zastąpił Melarę na stanowisku prokuratora generalnego^[21][22][23]. 3 maja 2021 roku powołano pięciu nowych sędziów, z których wszyscy byli zwolennikami Bukele^[11][15]. Nowymi sędziami byli Óscar Alberto López Jerez, który zastąpił Pinedę Navas na stanowisku prezesa Sądu Najwyższego, a także Luis Javier Suárez Magaña, Héctor Nahúm García, José Ángel Pérez Chacón i Elsy Dueñas Lovos^[20][24]. Każdemu z sędziów Sądu Najwyższego przydzielono uzbrojonych strażników jako osobistych ochroniarzy^[15].

Odwołanie sędziów i prokuratora generalnego zostało określone przez część agencji informacyjnych oraz opozycję polityczną w Salwadorze jako zamach stanu, autogolpe, grę o władzę oraz próbę przejęcia pełni władzy, ponieważ doprowadziło to do uzyskania przez prezydenta Bukele i jego partię większej władzy politycznej, niż wynikałoby to z przepisów^{[15][18][25][26][27]}. Działania te określono również jako „zagrożenie dla demokracji”^[28].

René Portillo Cuadra(inne języki), poseł Narodowego Sojuszu Republikańskiego (hiszp. Alianza Republicana Nacionalista, ARENA), stwierdził 2 maja: „To, co wydarzyło się wczoraj wieczorem w Zgromadzeniu Ustawodawczym, gdzie ludzie zapewnili im większość w głosowaniu, to zamach stanu”^[18]. Działania Zgromadzenia Ustawodawczego poparło wielu zwolenników prezydenta Bukele. Poparcie dla działań władzy ustawodawczej wyraziły również Siły Zbrojne Salwadoru(inne języki) oraz Policja^[13][15].

Wydarzenia z 1 maja 2021 roku zostały przyjęte poza Salwadorem z dezaprobatą. Wiceprezydent Stanów Zjednoczonych Kamala Harris oświadczyła, że ​​rząd Stanów Zjednoczonych wyraża „głębokie zaniepokojenie” o stan demokracji w Salwadorze^[11][13]. Sekretarz stanu Antony Blinken wydał oświadczenie, w którym wyraził „poważne zaniepokojenie” odwołaniem prokuratora generalnego, dodając: „Demokratyczne rządy wymagają poszanowania podziału władzy dla dobra wszystkich Salwadorczyków”^[11][18]. 20 września Stany Zjednoczone ogłosiły dodanie pięciu nowo mianowanych sędziów do listy osób niedemokratycznych i skorumpowanych (ang. Undemocratic and Corrupt Actors)^[29]. Kongresmen Jim McGovern(inne języki) oświadczył, że jest „zaniepokojony i rozgniewany” działaniami Zgromadzenia Ustawodawczego, dodając: „to nie jest demokracja, to zniszczenie niezależnego sądownictwa i rządów prawa”^[18].

Julio Borges, Specjalny Komisarz ds. Stosunków Zagranicznych częściowo uznawanego p.o. prezydenta Wenezueli Juana Guaidó, nazwał rząd Bukele dyktaturą, stwierdzając, że „nie ma dobrych ani złych dyktatur: są dyktatury”^[26]. Wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa Josep Borrell wyraził zaniepokojenie sytuacją w Salwadorze, stwierdzając, że usunięcie sędziów i Prokuratora Generalnego „podaje w wątpliwość praworządność [w Salwadorze]”^[11]. Organizacja Państw Amerykańskich potępiła wydarzenia z 1 maja, stwierdzając, że „pełny szacunek dla demokratycznych rządów prawa jest niezbędny”^[18][30]. Specjalny śledczy Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. niezależności systemów prawnych Diego García-Sayán(inne języki) oświadczył: „Potępiam kroki podejmowane przez władzę polityczną w celu rozmontowania i osłabienia niezależności sądownictwa poprzez usuwanie członków izby konstytucyjnej”^[19].

Niektóre z organizacji zajmujących się prawami człowieka potępiły tę akcję i oskarżyły Bukele o dopuszczenie do kryzysu politycznego^[13][18][31]. Juan Pappier z oddziału Human Rights Watch w Ameryce stwierdził, że Bukele „zlikwidował wszystkie wewnętrzne mechanizmy kontroli i równowagi władzy”^[26]. Uniwersytet Środkowoamerykański im. José Simeóna Cañasa(inne języki) (UCA) oświadczył: „W tej mrocznej godzinie dla naszej i tak już słabej demokracji UCA wzywa do obrony tego, co zbudowano po wojnie [domowej w Salwadorze] kosztem tak wielkiego wysiłku i tak wielu istnień ludzkich: społeczeństwa, w którym powiedzenie «nie» władzy nie jest fantazją”^[19].

Po przejęciu kontroli nad parlamentem i usunięciu sędziów Sądu Najwyższego w sierpniu 2021 roku w Salwadorze doszło do zmiany w sądownictwie. W jej ramach usunięto z urzędu sędziów mających ponad 30-letni staż pracy oraz tych, którzy ukończyli 60 lat. Sąd Najwyższy zyskał również uprawnienie do arbitralnego przenoszenia sędziów na inne stanowiska^[32].

Sąd Najwyższy w nowym składzie zatwierdził legalność ponownego startu Bukele w wyborach prezydenckich w 2024 roku(inne języki) pomimo konstytucyjnego zapisu o jednokadencyjności^[33]. Nayib Bukele zwyciężył w nich uzyskując 84,65% głosów^[34]. 31 lipca 2025 roku Zgromadzenie Ustawodawcze zniosło limit kadencji prezydenta Salwadoru, umożliwiając urzędującemu prezydentowi start w wyborach w 2027 roku^[35].