Koń ardeński
| |
| Inne nazwy |
arden |
|---|---|
| Typ |
koń zimnokrwisty |
| Pochodzenie | |
| Ważne regiony hodowli |
północno-wschodnia Francja oraz Belgia, Luksemburg i Szwecja[2] |
| Wymiary | |
| Wysokość w kłębie | |
| Masa | |
| Umaszczenie |
dereszowata, gniada i bułana, rzadziej kasztanowata |
| Wzorce rasy | |
| Equus ferus caballus | |
Koń ardeński (arden) – rasa koni zimnokrwistych wywodząca się z obszaru Ardenów, rozległego regionu leśnego położonego na pograniczu Francji i Belgii[1][5]. W wyniku długotrwałego użytkowania oraz znaczenia hodowlanego rasa ta uzyskała szerokie rozpowszechnienie międzynarodowe i obecnie występuje w wielu krajach Europy[1]. Należy do najstarszych europejskich ras koni zimnokrwistych[2][5][6].
Opis
Współczesny koń ardeński wykazuje dużą zbieżność z koniem belgijskim[7]. Charakteryzuje się średnią masą i niewielkimi rozmiarami w porównaniu do innych ras zimnokrwistych, dużą chęcią do pracy[7], a także dużą odpornością i niewielkimi wymaganiami hodowlanymi, co sprawia, że uznawany jest za konia wyjątkowo wytrzymałego i mało wymagającego pod względem utrzymania[7][3].
Temperament rasy określany jest jako łagodny, żywotny i niezawodny[2]. Konie te uznawane są za niewymagające w utrzymaniu i użytkowaniu[2].
Użytkowość
Koń ardeński wykorzystywany jest przede wszystkim jako koń pociągowy oraz rekreacyjny[8], w tym do powożenia i jazdy wierzchem, a także w rolnictwie, winiarstwie i leśnictwie[2]. W Szwecji konie ardeńskie nadal wykorzystywane są do zrywki drewna, co sprzyja utrzymaniu hodowli osobników mniejszego, bardziej szlachetnego typu[7].
We Francji i Belgii tradycyjne zastosowania w rolnictwie i leśnictwie, a także w wojsku, zostały w dużej mierze zastąpione przez maszyny[7]. W tych krajach konie ardeńskie hodowane są głównie na cele rzeźne[8], co sprzyja utrwalaniu roślejszego typu, natomiast mniejszy, bardziej finezyjny wariant z wpływami krwi arabskiej stopniowo zanika[7][2][8].
Historia
Przez długi okres historyczny zwarty, silnie umięśniony koń ardeński był trwale związany z obszarem Ardenów francuskich, luksemburskich i belgijskich, gdzie pełnił najpierw funkcję konia bojowego, a następnie pociągowego i roboczego[2].
Przypuszcza się, że konie ardeńskie wywodzą się od prehistorycznych koni Solutré z epoki kamiennej zamieszkującymi ten region[7][5] (zob. koń solutrejski), który około 20 000 lat p.n.e. występował na terenach dzisiejszej Francji i Belgii[2][7][4]. Zwierzęta tego typu były wykorzystywane już w czasach starożytnego Rzymu przez legiony rzymskie[4]. Konie te zostały opisane przez Cezara jak i greckiego historyka Herodota jako wytrzymałe i silne wierzchowce używane przez miejscową ludność[6].
W XVII, XVIII i XIX wieku ardeńskie konie charakteryzowały się mocną budową i żywym temperamentem. Były użytkowane zarówno wierzchowo, jak i cenione jako lekkie konie pociągowe[5]. Wykorzystywane były przez rycerzy średniowiecznych, a czasie rewolucji francuskiej oraz w okresie napoleońskim zdobyły reputację najlepszych koni artyleryjskich w Europie[5][4] jako ruchliwe, a zarazem masywne wierzchowce bojowe[2]. W dużych ilościach ciągnęły francuskie działa i transportowały żywność podczas katastrofalnej kampanii Napoleona w Rosji w 1812 roku[5]. Według relacji były to jedyne konie zdolne przetrwać trudny, zimowy odwrót spod Moskwy i przywieźć większość taboru cesarskiego. Część tych odpornych, lekkich koni wojskowych była obecna w północno-wschodniej Francji, w Bassigny i w okolicach Chaumont, po obu stronach górnej Marny, jeszcze w latach 70. XX wieku[5].
Pierwotnie ardeny były końmi średniego wzrostu, lżejszymi niż współczesny typ[4]. Ten tradycyjny, lżejszy typ ardeński jest już współcześnie rzadko spotykany[5]. W toku rozwoju populacja ardeńska ulegała stopniowemu zwiększeniu masy[7]. W epoce wypraw krzyżowych oraz w czasach cesarstwa frankijskiego prowadzono uszlachetnianie rasy dolewem krwi koni arabskich i szerzej rozumianych koni orientalnych[2][7][4].
Na początku XIX wieku wprowadzono krzyżówki z arabami w celu zwiększenia energii i wydajności roboczej koni[5]. Później wykorzystywano także ogiery ras perszeron, koń buloński oraz pełnej krwi angielskiej, jednak wpływ tych trzech ras nie był trwały, z wyjątkiem być może pokrewnego Auxois[5].
Zasadnicza zmiana typu nastąpiła jednak w XIX wieku, kiedy rozwój rolnictwa i transportu spowodował wzrost zapotrzebowania na konie zdolne do bardzo ciężkiej pracy pociągowej, co spowodowało trend w kierunku większych i masywniejszych osobników[5]. W tym celu intensywnie krzyżowano ardeny z belgijskimi końmi zimnokrwistymi[4] dążąc do ukształtowania ciężkiego konia roboczego[2].
W Belgii koń ardeński przez długi czas odgrywał kluczową rolę w rozwoju hodowli koni zimnokrwistych, stanowiąc jedną z podstawowych ras roboczych[6]. Z biegiem czasu wykształciły się trzy odmienne typy ardeńskie: mały typ, wysoki od 1,52 do 1,63 m, najbardziej zbliżony do starego typu; większy i bardziej masywny Ardenner północny, znany także jako Trait du Nord, powstały w wyniku krzyżówek z brabantem[8]; oraz mocny typ Auxois[8].
Podczas I wojny światowej tysiące ardeńczyków znalazło zastosowanie w wojsku[8]. Zwinne konie były cenione jako zwierzęta pociągowe do transportu zaopatrzenia, broni i amunicji[8].
Konie tej rasy były również eksportowane poza Francję i wykorzystywane do poprawy innych populacji koni pociągowych[6]. W przekazach hodowlanych podkreśla się masywną budowę tych koni, ich dużą siłę pociągową oraz przystosowanie do ciężkiej pracy[6]. W belgijskiej hodowli koń ardeński bywa traktowany jako rasa historyczna, częściowo utożsamiana z analogicznie opisywaną rasą ardeńską we Francji, co wskazuje na wspólne pochodzenie i transgraniczny charakter jej rozwoju[6]. Z czasem w Belgii znaczenie konia ardeńskiego w hodowli zaczęło ustępować innym rasom zimnokrwistym, zwłaszcza brabantczykowi, jednak ardeńczyk pozostaje ważnym elementem dziedzictwa europejskiej hodowli koni pociągowych[6]. Koń ardeński został wykorzystany w hodowli niemieckich koni zimnokrwistych, w szczególności w Nadrenii oraz w Nadrenii Północnej-Westfalii[9]. W regionie tym utrzymuje się ponownie populacja około 350 koni ras zimnokrwistych, które dzięki dolewowi krwi ardeńskiej stały się lżejsze w typie i bardziej chodliwe[9]. Zabieg ten miał na celu poprawę użytkowości koni, zwłaszcza w zakresie ruchu i przydatności roboczej[9].
Współcześnie nastąpił powrót do typu średniociężkiego, bliższego pierwotnej postaci rasy, z wyraźnie zaznaczonymi cechami arabskimi. We Francji księgę stadną założono w 1929 roku, natomiast w 1948 roku określono obowiązujące standardy rasy[2].
Pokrój
Jest to koń silny, masywny i dobrze umięśniony, o znacznej przydatności użytkowej w pracach pociągowych[3]. Masa ciała konia ardeńskiego zmienia się istotnie wraz z wiekiem. Źrebięta osiągają przeciętnie około 55 kg masy urodzeniowej, natomiast w wieku jednego roku ważą około 300 kg[3]. Dwuletnie osobniki osiągają masę rzędu 600 kg[3], a trzyletnie około 800 kg[3]. Dorosłe konie ardeńskie ważą zazwyczaj od 800 do 900[3] lub 1000kg[4], a osobniki użytkowane w kierunku rzeźnym osiągają często jeszcze większą wagę[4]. Potwierdza to zaliczenie ich do ciężkich ras koni zimnokrwistych[3].
- sylwetka
- Jest koniem dużym, o masywnej budowie, krótkim grzbiecie i mocno rozwiniętej partii lędźwiowej[8]. Tułów jest obszerny i głęboki[4]. Łopatki są wydłużone i ustawione ukośnie, co sprzyja wydajnemu wykrokowi, natomiast zad jest bardzo mocno umięśniony[4].
- głowa
- Głowa jest wyrazista i masywna o prostym lub lekko garbonosym profilu, osadzona na krótkiej, grubej i silnie umięśnionej szyi[4]. Charakterystyczną cechą jest czworokątny kształt pyska, wyraźnie zaznaczona okolica oczu, płaskie czoło[5]. Rasa wyróżnia się także zaskakująco małymi, spiczasto zakończonymi uszami, osadzonymi szeroko, co jest nietypowe wśród koni zimnokrwistych[5].
- szyja
- Szyja jest wyjątkowo gruba i szeroka, co odpowiada budowie tak masywnego konia, a jednocześnie pozostaje proporcjonalna do rozległych łopatek[5].
- tułów
- Wyróżnia się masywną, szeroką sylwetką oraz zwartą budową ciała[4]. Wysokość w kłębie przedstawicieli tej rasy mieści się zazwyczaj w przedziale 152[2], 155[4][7] lub 160[3] do 162[4][2][7] lub 165 cm[3]. Zad koński jest szeroki i zaokrąglony, mięśnie tylne są bardzo krótkie, grube i silne[5].
Kończyny
Współczesny arden ma stosunkowo krótsze kończyny w porównaniu z innymi rasami zimnokrwistymi[8]. Są one relatywnie krótkie, silne i grubokościste[4]. Charakterystyczne są bardzo obfite szczotki pęcinowe, a w stosunku do masywnego ciała kopyta są stosunkowo niewielkie, dobrze ukształtowane, mocne i rzadko kruche lub z płaską podeszwą[5]. Kopyta są bardzo duże i wytrzymałe z twardym rogiem[4]. W stosunku do masywnej budowy ciała kopyta są mniejsze, niż można by oczekiwać, jednak cechują się dużą twardością i nie wykazują skłonności do występowania kopyt płaskich[8].
- Ruch
- Ruch konia ardeńskiego oceniany jest jako swobodny i ekonomiczny, dostosowany do pracy pociągowej[4]. Dzięki korzystnej budowie barków, ruch lżejszego typu ardeńczyka jest swobodny, energiczny i prosty[8].
Umaszczenie
Najczęściej spotykane maści to gniada[7] (również gniadodereszowata[7]), siwa[4][7] i bułana[2][7]. Rzadziej spotykana jest maść kasztanowata[7] (często kasztanowodereszowata[7])[2]. Do celów hodowlanych preferowane są umaszczenia szorstkowłose, w tym kare z jaśniejszą grzywą, ciemnoczerwone, gniade, kasztanowate, płowe oraz izabelowate[8].
Hodowle
Arden należy do najstarszych europejskich ras koni zimnokrwistych. Jego hodowla była szczególnie istotna na obszarze dzisiejszej Belgii oraz północno-wschodniej Francji, zwłaszcza w regionie Arden i w dolinie Mozy[6]. W wyniku długotrwałego użytkowania oraz znaczenia hodowlanego rasa ta uzyskała szerokie rozpowszechnienie międzynarodowe i obecnie występuje w wielu krajach Europy, m.in. w Szwecji, Polsce oraz w Niemczech[1]. Na terenie Francji konie ardeńskie hodowane są współcześnie na rozległym obszarze rozciągającym się od Basenu Paryskiego aż po dolinę Renu, co świadczy o ich znaczeniu w krajowej hodowli koni zimnokrwistych[1].
Od 1929 roku we Francji prowadzone są oficjalne księgi stadne rasy, natomiast w Belgii działa Królewski Związek Hodowców Konia Ardeńskiego. Do rasy zalicza się także regionalne odmiany, takie jak Trait du Nord, Auxois oraz ardeny szwedzkie[4].
Typ o wysokiej odporności i dużej wydolności użytkowej był hodowany po obu stronach Marny, w rejonie Chaumont, jednak obecnie występuje tam w ograniczonym stopniu{[5]. Współcześnie hodowla koncentruje się we Francji – na obszarze rozciągającym się pomiędzy regionem paryskim, Wogezami a pograniczem niemiecko-belgijskim – a także w Belgii, w prowincjach Liège, Luksemburg i Namur, oraz w Szwecji[4].
Celem hodowlanym jest uzyskanie atrakcyjnego, średniej wielkości konia zimnokrwistego, o dużej sile wyrazu, prawidłowo zbudowanych i dobrze umięśnionych kończynach oraz obfitej grzywie i ogonie[2].
Arden polski
Konie ardeńskie hodowane w naszym kraju bardzo dobrze zaadaptowały się do polskich ziem i polskiego klimatu. W latach powojennych odegrały znaczącą rolę w tworzeniu i doskonaleniu populacji polskich koni zimnokrwistych. Ich cechy fenotypowe oraz bardzo dobry ruch sprawiły, iż polscy hodowcy zainteresowali się tą rasą. Obecnie pogłowie koni ardeńskich znacznie wzrosło, ze względu na dużą liczbę koni urodzonych w Polsce z kojarzenia ardenów importowanych oraz klaczy krajowych z importowanymi ogierami ardeńskimi[10].
Do 2012 roku konie ardeńskie urodzone w Polsce wpisywane były do księgi koni rasy polski koń zimnokrwisty. 1 stycznia 2013 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaakceptowało utworzenie księgi stadnej i od tego czasu konie ardeńskie urodzone w Polsce uznawane są za rasę arden polski i wpisywane do odrębnej księgi. Ardeny polskie stanowią mieszankę rodowodową ardenów: francuskich, belgijskich, szwedzkich oraz luksemburskich. Klacz lub ogier, aby mógł być wpisany do księgi stadnej polskich ardenów, musi posiadać minimum 75% rodowodu ardeńskiego[10].
Ardeny polskie utrzymywane są głównie w północnej i wschodniej części kraju przez profesjonalnych hodowców oraz liczne grono miłośników tej rasy. Rasa polskich koni ardeńskich charakteryzuje się nieco mocniejszym temperamentem niż polskie konie zimnokrwiste. Wykorzystanie użytkowe koni ardeńskich ze względu na świetny ruch jest bardzo zróżnicowane. Przede wszystkim wykorzystuje się je w rekreacji zarówno w zaprzęgach, jak i w siodle oraz rzadziej do prac polowych[10].
Przypisy
- ↑ a b c d e Thein 2000 ↓, s. 56.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Bunjes 2009 ↓, s. 110.
- ↑ a b c d e f g h i j k Thein 2000 ↓, s. 65.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Haller 2001 ↓, s. 140.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Edwards 2000 ↓, s. 262.
- ↑ a b c d e f g h Thein 2000 ↓, s. 66.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Behling 2007 ↓, s. 70.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Edwards 2000 ↓, s. 263.
- ↑ a b c Thein 2000 ↓, s. 50.
- ↑ a b c Arden polski. pzj.pl. [dostęp 2026-02-24]. (pol.).
Bibliografia
- Silke Behling: Rasy koni: 100 najbardziej znanych ras. Wyd. I. Warszawa: Muza, 2007. ISBN 978-83-7495-142-5. (pol.).
- Jessica Bunjes: Rasy koni: wzorzec, historia, przeznaczenie. Warszawa: Wydawnictwo RM, 2009. ISBN 978-83-7243-730-3. (pol.).
- Elwyn Hartley Edwards: Enzyklopädie der Pferde. München: Dorling Kindersley, 2000. (niem.).
- Martin Haller: Rasy koni. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2001. ISBN 83-7073-121-X.
- Peter Thein: Handbuch PFERD. Zucht, Haltung, Ausbildung, Sport, Medizin, Recht. Monachium: BLV Verlaggeselschaft, 2000. ISBN 3-405-15099-X. (niem.).