PL EN DE FR ES IT PT RU JA ZH NL UK TR KO CS SV AR VI FA ID HU RO NO FI

Jan Himilsbach

Jan Himilsbach
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

1931
Mińsk Mazowiecki

Data i miejsce śmierci

11 listopada 1988
Warszawa

Zawód

aktor, kamieniarz, górnik, ślusarz, pisarz

Lata aktywności

1968–1988

Knownlyx archive image Multimedia w Wikimedia Commons
Knownlyx archive image Cytaty w Wikicytatach
Knownlyx encyclopedia image
Tablica pamiątkowa na bloku mieszkalnym przy ul. Górnośląskiej 9/11 w Warszawie

Jan Himilsbach (ur. 1931 w Mińsku Mazowieckim, zm. ok. 11–12 listopada[a] 1988 w Warszawie) – polski aktor, pisarz i scenarzysta; z zawodu był kamieniarzem.

Data urodzenia

Występującą – według oficjalnej metryki – w niektórych źródłach datę swych urodzin 31 listopada 1931[b] Jan Himilsbach kwitował słowami: jeden dzień w tą, jeden dzień w tamtą, co za różnica. Wg anegdoty za tę pomyłkę odpowiada ojciec aktora, który, po intensywnym świętowaniu narodzin syna, nie mógł sobie przypomnieć właściwej daty[1]. Kolejna podawana data to 1 maja 1931, przy czym określana jest jako niepewna[c]. Inne źródła przyjmują, że urodził się najprawdopodobniej około 1–3 maja 1931[d].

Życiorys

Życiorys aktora również jest pełen niejasności, niezgodności i sprzecznych informacji. Przyczyn takiego stanu rzeczy było wiele, a on sam nie tylko nie starał się wyjaśniać wątpliwości, ale dodatkowo z premedytacją wprowadzał zamęt w swej biografii. Udzielił przez całe swoje życie około siedmiuset wywiadów, za każdym razem opowieści o sobie wzbogacając o nowe wątki. Uzasadniał to, zgodnie ze swoją logiką, mówiąc: no bo ile razy można pieprzyć wciąż jedno i to samo[2].

Podobno urodził się jako Iwan Himilsbach, matka była rosyjską imigrantką, a ojciec nie był znany[2].

Wg innej wersji, jego rodzicami byli Stanisław, robotnik i Marianna z domu Himilsbach. Do 1945 mieszkał w Mińsku Mazowieckim, w tym samym roku rozpoczął pracę jako kolporter czasopism "Głos ludu" i "Chłopska droga"[3].

Wielu osobom opowiadał, że jego prawdziwi rodzice zginęli w czasie II wojny światowej oraz że jako żydowskie dziecko przeżył, ukrywając się na cmentarzu. Historia ta znana była m.in. środowisku skupionemu wokół sióstr zakonnych z Lasek pod Warszawą, gdzie Himilsbach często przyjeżdżał. Jej potwierdzeniem[według kogo?] może być akt chrztu Himilsbacha z 1943, odnaleziony w Mińsku Mazowieckim przez Stanisława Manturzewskiego i brzmiący następująco:

Działo się w Mińsku, dnia dwudziestego ósmego kwietnia, tysiąc dziewięćset czterdziestego trzeciego roku, o godzinie dziewiątej. Stawiła się Marianna Berkman, lat czterdzieści dziewięć mająca, przy mężu, z Mińska, w obecności Jana Płochockiego, robotnika i Jadwigi Frąckiewicz, przy mężu, obydwojga pełnoletnich, z Mińska i okazała dziecię płci męskiej, oświadczając, iż takowe urodziło się w Mińsku, dnia trzydziestego pierwszego listopada, roku tysiąc dziewięćset trzydziestego pierwszego, o godzinie szesnastej z Marianny Himilsbach, lat trzydzieści pięć wówczas mającej, niezamężnej, robotnicy nieżyjącej. Dziecięciu temu na chrzcie świętym w dniu dzisiejszym nadane zostało imię Jan, a rodzicami jego chrzestnymi byli: Jan Płochocki i Jadwiga Frąckiewicz. Akt ten stawiającej i świadkom przeczytawszy, łącznie z nimi podpisaliśmy: ks. Józef Brodała, Maryianna Berkman, Płochocki Jan, Frąckiewicz.

Najbardziej prawdopodobne fakty z życia Jana Himilsbacha można zrekonstruować z jego własnych opowiadań. Urodził się w biednej rodzinie i dorastał w otoczeniu ludzi z marginesu – ich właśnie utrwalał później w swych opowiadaniach i takie role zazwyczaj przyznawano mu w filmach.

W 1947, mając 16 lat, trafił najpierw do więzienia (w wywiadzie stwierdził, że było to nieistniejące już bardzo ciężkie więzienie karno-śledcze nr III w Warszawie, zwyczajowo zwane „Toledo”), a potem do istniejącego do dzisiaj zakładu poprawczego w Szubinie, kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Bydgoszczy, gdzie poznał podstawy kamieniarstwa. Następnie za dobre sprawowanie został, wraz z kilkoma kolegami, oddelegowany do kamieniołomów w Strzegomiu, gdzie zaczął przyuczać się do zawodu kamieniarza[2]. To tam zaczął czytać książki. Dalsze jego losy są niejasne. Czasem mówił, że pracował jako grabarz na cmentarzu w Mińsku Mazowieckim; inna wersja głosiła, że skończył szkołę górniczą, wyjechał na Górny Śląsk i pracował jako górnik rębacz w KWK „Boże Dary” w Kostuchnie[4]. W ciągu swojego życia, zanim rozpoczął karierę literacką, odbył służbę wojskową (co potwierdzają fotografie w mundurze), pracował jeszcze jako piekarz, ślusarz i palacz kotłowy na statkach. Tę ostatnią pracę podjął m.in. w 1951, po przyjeździe z Gdańska do Warszawy, gdzie zatrudnił się w żegludze śródlądowej na Wiśle.

Knownlyx encyclopedia image
Grób Jana Himilsbacha na cmentarzu na Wólce

Był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. Uczył się na Uniwersyteckim Studium Przygotowawczym, później w Wieczorowym Uniwersytecie Marksizmu-Leninizmu przy Komitecie Wojewódzkim PZPR w Warszawie.

Od 1956 przez wiele lat pracował jako kamieniarz na warszawskich Powązkach, co pozwoliło mu na udzielenie pomocy przy uzyskaniu miejsca na tym cmentarzu dla Marka Hłaski w roku 1975[5] (wcześniej publicznie opowiadał się za sprowadzeniem ciała Marka Hłaski do Polski[5]), był też inicjatorem tego przedsięwzięcia i wykuł napis na jego płycie nagrobnej[6]. Zmarł ok. 11 listopada 1988 w melinie przy ulicy Górnośląskiej w Warszawie, w obecności przyjaciela, aktora Zdzisława Rychtera[7].

Żonaty z Barbarą (1935-2013)[8].

Himilsbach był bohaterem szeregu anegdot, niejednokrotnie przez niego samego wymyślonych. Zasłynął również jako autor specyficznych złotych myśli[e].

Twórczość literacka

Jego debiut literacki przypada na 1951, kiedy opublikował swój pierwszy wiersz. W 1959 debiutował jako prozaik. Wydał trzy tomy opowiadań:

  • 1967 – Monidło
  • 1974 – Przepychanka
  • 1982 – Łzy sołtysa

Po śmierci pisarza wydano:

  • 2002 – Zatopione skały i inne monidła
  • 2002 – Łzy sołtysa i inne opowiadania
  • 2003 – Raj na ziemi i inne historie
  • 2004 – Moja oszałamiająca kariera
  • 2005 – Opowiadania zebrane

Kariera filmowa

Himilsbach jako aktor nie był za życia doceniany, jedno z nielicznych wyróżnień otrzymał w 1972 r. – został ex aequo z Danielem Olbrychskim laureatem Złotej Maski czytelników „Expressu Wieczornego” za osiągnięcia aktorskie w Rejsie Marka Piwowskiego[2]. Po śmierci grono znawców filmu doceniło jego samorodny talent. Jego najbardziej znaną rolą jest gra w filmie Rejs, a w nim dialog z inżynierem Mamoniem. Himilsbach obsadzany był zazwyczaj w rolach epizodycznych, najczęściej grał ludzi z marginesu, ze względu na chrypliwy głos i charakterystyczny wygląd. W 2002 r. powstał film dokumentalny Himilsbach. prawdy, bujdy, czarne dziury w reżyserii Stanisława Manturzewskiego i Małgorzaty Łupiny, który otrzymał w Grand Prix 44. Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie[2][9].

Przez większą część swojej kariery aktorskiej był naturszczykiem, ale pod jej koniec zdał eksternistycznie egzamin aktorski.

Filmografia

Filmy na podstawie jego scenariuszy

Filmy dokumentalne

Upamiętnienie

Zdjęcie tabliczki. Oficjalny, niebieski znak mostu z imieniem patrona.
Most na rzece Srebrna.
  • 19 listopada 2015 w Warszawie uroczyście odsłonięto mural „Kadry z filmów z Himilsbachem i Maklakiewiczem”. Mural wykonano na ścianie wiaduktu al. Jana Pawła II w Warszawie, pomiędzy rondem Jana Himilsbacha i rondem Zdzisława Maklakiewicza. Mural w formie taśmy filmowej o wymiarach około 60 × 5 m, oprócz 7 fotorealistycznie oddanych kadrów z filmów, zawiera biogramy Jana Himilsbacha i Zdzisława Maklakiewicza. Pomysłodawczynią i autorką projektu muralu jest architekt krajobrazu Katarzyna Łowicka[12].
  • W styczniu 2013 nazwę rondo Jana Himilsbacha nadano skrzyżowaniu ulic na warszawskiej Woli, położonemu po zachodniej stronie alei Jana Pawła II pomiędzy rondem Zgrupowania AK „Radosław” a ulicą Ludwika Rydygiera[13][14].
  • Od 2008 w Mińsku Mazowieckim, rodzinnym mieście Jana Himilsbacha, organizowany jest festiwal poświęcony jego twórczości. Jego pomysłodawczynią jest red. Ewa Sumisławska[15]. Podczas festiwalu wręczana jest najlepszemu aktorowi niezawodowemu, wybranemu w głosowaniu esemesowym, nagroda „Monidło”[16].
  • W 2001 roku rada miasta zdecydowała o nazwaniu mostu imieniem Himilsbacha[17].
  • Przyjaciel Himilsbacha Zdzisław (Bene) Rychter założył Stowarzyszenie Niekonwencjonalnych Postaci Filmowych „Gęba” im. Jana Himilsbacha[18].
  • Tablica upamiętniająca Jana Himilsbacha i jego żonę Barbarę na bloku przy ul. Górnośląskiej 9/11, w którym mieszkali, ufundowana przez Miejski Dom Kultury w Mińsku Mazowieckim i odsłonięta w listopadzie 2013.

Uwagi

  1. ↑ Jan Himilsbach zmarł podczas kilkudniowej libacji alkoholowej, a jego śmierć zauważono dopiero po kilku dniach; nieznana jest więc dokładna data śmierci Himilsbacha, a jedynie dzień, w którym stwierdzono jego zgon – S. Koper Skandaliści PRL wyd. 2014, s. 305.
  2. ↑ Taką datę podaje np. Joanna Zawadzka we Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny (tom 3, s. 255, Warszawa 1994).
  3. ↑ Tak np. w serwisie filmpolski.pl.
  4. ↑ Taką datę urodzenia miał podawać sam Himilsbach – S.Koper, Skandaliści PRL (wyd. 2014) za filmem dok. Himilsbach – prawdy, bujdy, czarne dziury (reż. S. Manturzewski).
  5. ↑ Przypisuje się mu autorstwo idiomów „stary rzęch”, „inna broszka”, „wnuki Koryntu”. Fotonewsy – Jan Himilsbach – dziś mija 22. rocznica śmierci kultowego aktora.

Przypisy

  1. ↑ Fotonewsy – Jan Himilsbach – dziś mija 22. rocznica śmierci kultowego aktora
  2. ↑ a b c d e Jan Strękowski: Jan Himilsbach. culture.pl, 2008-09-01. [dostęp 2026-01-12]. (pol.).
  3. ↑ Zawadzka Joanna: Himilsnach Jan (1931-1988). W: Jadwiga Czachowska (red.), Alicja Szałagan (red.): Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 3. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1994, s. 255.
  4. ↑ Anna Poppek: Rejs na krzywy ryj..., czyli Jan Himilsbach i jego czasy. Wyd. I. Kraków: A, Liber oraz Vis-a-Vis/Etiuda, 2013, s. 33–36, 126. ISBN 978-83-916554-5-0.
  5. ↑ a b Barbara Stanisławczyk: Miłosne gry Marka Hłaski. Wyd. II. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2010, s. 104–105. ISBN 978-83-7510-387-8.
  6. ↑ Anna Poppek: Rejs na krzywy ryj…, czyli Jan Himilsbach i jego czasy. Wyd. I. Kraków: A, Liber oraz Vis-a Vis/Etiuda, 2013, s. 126. ISBN 978-83-916554-5-0.
  7. ↑ Artur Krasicki: Bene Rychter: przepraszam, czy tu biją?. film.onet.pl, 2010. [dostęp 2012-05-13]. [link zarchiwizowany przez web.archive.org].
  8. ↑ Regionalny Portal Informacyjny PODLASIE24.PL, Zmarła Barbara Himilsbach [online], Regionalny Portal Informacyjny PODLASIE24.PL [dostęp 2023-06-30] (pol.).
  9. ↑ Himilsbach – prawdy, bujdy, czarne dziury. Culture.pl. [dostęp 2021-01-30].
  10. ↑ Przyjęcie na dziesięć osób plus trzy. FilmPolski. [dostęp 2015-01-23].
  11. ↑ PAT: Historia pewnej miłości. [dostęp 2017-08-21]. (pol.).
  12. ↑ Projekt muralu – Kadry z filmów z Janem Himilsbachem i Zdzisławem Maklakiewiczem – Katarzyna Łowicka, „Katarzyna Łowicka”, 13 marca 2014 [dostęp 2017-10-28] (pol.).
  13. ↑ Uchwała nr XLIX/1417/2013 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 17 stycznia 2013 r. w sprawie nadania nazw skrzyżowaniom ulic w Dzielnicach Śródmieście i Wola m.st. Warszawy. edziennik.mazowieckie.pl, Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 2013 nr 1521. [dostęp 2014-05-30].
  14. ↑ Rondo Jana Himilsbacha w Warszawie w Targeo
  15. ↑ „Monidło 2008” dla Henryka Gołębiewskiego [online], Onet Kultura, 6 września 2008 [dostęp 2021-11-24] (pol.).
  16. ↑ Festiwal Jana Himilsbacha w Mińsku Mazowieckim. 2011-09-17. [dostęp 2014-12-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-02)].
  17. ↑ Magdalena Dubrowska, Festiwal Jana Himilsbacha: jednoczył lumpów i literatów [online], wyborcza.pl, Warszawa, 30 sierpnia 2013 [dostęp 2022-01-26].
  18. ↑ Naturalny wyraz twarzy. teatry.art.pl. [dostęp 2010-11-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-02)]. (pol.).

Bibliografia

  • Anna Poppek, Rejs na krzywy ryj..., czyli Jan Himilsbach i jego czasy, A. Liber oraz Vis-a-Vis/Etiuda, Kraków 2013.
  • Mój Himilsbach, czyli wspomnienia o Janku H., red, Piotr Siła, wydawca Miejski Dom Kultury, Mińsk Mazowiecki 2014.

Linki zewnętrzne

Content available under CC BY-SA 4.0.

Source: Wikipedia.