Graptolity
| Graptolithina | |
| Bronn, 1849 | |
| Okres istnienia: kambr–karbon | |
 Skamieniałości Monograptus spiralis | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Gromada |
graptolity |
Graptolity (Graptolithina[1], z gr. graptos – pisany + lithos – kamień) – podgromada lub gromada zwierząt zaliczanych do typu półstrunowców. Tradycyjnie uznawano je za wyłącznie wymarłe, żyjące w okresie od kambru do wczesnego karbonu; w takim przypadku wydzielano je w randze gromady[1]. Nowsze badania pozwoliły na zaliczenie do graptolitów współczesnego rodzaju Rhabdopleura: w związku z tym zasięg stratygraficzny tej grupy obejmuje okres od kambru do dziś, a pod względem systematycznym uznaje się je za podgromadę w obrębie gromady pióroskrzelnych[2][3].
Opis
Szkielet tych zwierząt zbudowany był z substancji białkowej ułożonej w półpierścieniowate pasemka tzw. fuzellusy. Tworzyły kolonie zwane rabdozomem, pojedyncze osobniki w rabdozomie osłonięte były zewnętrznym szkieletem chitynowym w kształcie rurek zwanych tekami. Pierwsza taka kolonia, tzw. sikula, mieściła osobnika, który powstawał na drodze płciowej. Kolejne osobniki kolonii rozwijały się przez pączkowanie. Teki poszczególnych osobników układały się w gałązki, tworząc kolonie o różnych kształtach – proste lub powyginane czy spiralne wstęgi, kolonie siateczkowate, liściaste lub drzewkowate.
Dwa główne rzędy graptolitów to dendroidy i graptolity właściwe. Dendroidy tworzyły wielogałązkowe, przypominające koronę drzew (stąd nazwa) kolonie osiadłe (bentos osiadły) i występowały od kambru po wczesny karbon. Ich znaczenie jako skamieniałości przewodnich jest znikome, z wyjątkiem dolnego ordowiku, dla którego są główną grupą przewodnią (obok konodontów). Graptolity właściwe występowały od ordowiku do wczesnego dewonu, miały kolonie utworzone przez niewielką liczbę gałązek, przy czym w czasie ewolucji widać tendencję do ich redukcji (od 32 we wczesnym ordowiku do 1 w sylurze i dewonie). U zwierząt tych nie obserwuje się stoloteki i biteki. Były organizmami planktonicznymi, zasiedlającymi górne partie otwartych mórz i oceanów i są główną skamieniałością przewodnią przez cały okres swego istnienia. Jednocześnie ich masowe nagromadzenia sugerują warunki głębokowodne dla osadów, w których występują.
Systematyka
Graptolity początkowo zaliczane były do jamochłonów, jednak w 1948 roku polski paleontolog Roman Kozłowski badając ordowickie graptolity z krzemieni (chalcedonitów) występujących w Górach Świętokrzyskich, wykazał pokrewieństwo graptolitów z żyjącymi obecnie pióroskrzelnymi i zaliczył do typu półstrunowców.
Graptolity obejmują następujące wymarłe rzędy :
- Dendroidea (dendroidy)
- Tuboidea
- Camaroidea
- Stolonoidea
- Crustoidea
- Graptoloidea (graptolity właściwe)
a ponadto współczesną rodzinę Rhabdopleuridae, nie zaliczaną do żadnego rzędu (incerti ordinis)[3].
Przypisy
- ↑ a b Grażyna Niemczynow, Jan Burchart, Mały Słownik Geologiczny, E. Buchwald (red.), wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, 1963, s. 72.
- ↑ Charles E. Mitchell, Michael J. Melchin, Chris B. Cameron, Jörg Maletz, Phylogenetic analysis reveals that Rhabdopleura is an extant graptolite, „Lethaia”, 46 (1), 2013, s. 34–56, DOI: 10.1111/j.1502-3931.2012.00319.x, ISSN 0024-1164 [dostęp 2026-01-15].
- ↑ a b J. Maletz, The classification of the Pterobranchia (Cephalodiscida and Graptolithina), „Bulletin of Geosciences”, 2014, s. 477–540, DOI: 10.3140/bull.geosci.1465, ISSN 1802-8225 [dostęp 2026-01-16] (ang.).