Własność społeczna

Własność społeczna – forma własności, w której dane dobro uznawane jest za będące w posiadaniu całego społeczeństwa, a nie jednostek czy grup społecznych^[1]. Własność społeczna środków produkcji stanowi cechę definiującą gospodarkę socjalistyczną^[2] i może przybierać różne formy, w tym własność wspólnotową, państwową, powszechną^[3], pracowniczą, spółdzielczą oraz obywatelską (udziałową)^[4].

W kontekście ekonomii socjalistycznej własność społeczna odnosi się zwłaszcza do upaństwowienia lub uspołecznienia nadwyżki produktu wytwarzanego przez środki produkcji – czyli bogactwa, jakie z nich wynika – i przekazania jej całemu społeczeństwu lub samym pracownikom^[5]. Tradycyjnie przyjmowano, że własność społeczna wiąże się z zanikiem rynków kapitałowych i czynników produkcji, przy założeniu, że procesy wymiany rynkowej stają się zbędne, jeśli dobra kapitałowe należą do jednego podmiotu lub sieci podmiotów reprezentujących społeczeństwo jako całość^[6]. Jednak rozwój modeli tzw. socjalizmu rynkowego, w których rynki czynników produkcji wykorzystywane są do alokacji dóbr kapitałowych między przedsiębiorstwami społecznymi, doprowadził do rozszerzenia pojęcia własności społecznej o autonomiczne podmioty funkcjonujące w ramach gospodarki rynkowej.

Dwiema głównymi formami własności społecznej są: własność publiczna o zasięgu ogólnospołecznym oraz własność spółdzielcza. Kluczową różnicą między tymi formami jest sposób redystrybucji nadwyżki produktu. W przypadku własności publicznej nadwyżka ta trafia do wszystkich obywateli poprzez dywidendę społeczną, natomiast w systemie spółdzielczym kontrolę nad nadwyżką sprawują bezpośrednio członkowie danej spółdzielni – czyli pracownicy konkretnego przedsiębiorstwa^[7].

Celem własności społecznej jest zniesienie podziału na klasę właścicieli kapitału, czerpiących dochody pasywne, oraz klasę pracowników, uzyskujących dochody z pracy (w postaci wynagrodzeń, pensji czy prowizji). Własność społeczna zakłada, że nadwyżka produktu (lub zysk ekonomiczny w przypadku socjalizmu rynkowego) przypada całemu społeczeństwu lub członkom danego zakładu pracy. W tym ujęciu zyski z automatyzacji pracy powinny prowadzić do stopniowego skracania dnia pracy, zamiast generować niepewność zatrudnienia i bezrobocie. Redukcja niezbędnego czasu pracy jest centralnym elementem marksistowskiej koncepcji wolności człowieka i przezwyciężenia alienacji – idei podzielanej zarówno przez socjalistów marksistowskich, jak i niemarksistowskich^[8][9].

Uspołecznienie rozumiane jest jako proces przebudowy struktury gospodarczej^[10], organizacyjnej oraz instytucjonalnej danego systemu na podstawie zasad socjalistycznych^[11][12][13]. W szerszym ujęciu, obejmującym własność publiczną jako formę własności społecznej, proces ten zakłada odejście od mechanizmów kapitalistycznych, akumulacji kapitału oraz użycia pieniądza i wartości finansowej w procesie produkcji. Zmianie ulega także organizacja pracy na poziomie zakładów produkcyjnych^[14][15].

W literaturze termin uspołecznienie najczęściej odnosi się do głębokiej transformacji społecznych stosunków produkcji w ramach organizacji gospodarczych, obejmującej nie tylko zmianę tytułów własności, lecz także reformę struktur zarządzania. Uspołecznienie może wiązać się z wprowadzeniem samorządności pracowniczej lub innych form demokracji w miejscu pracy, zastępujących hierarchiczne modele kontroli. Kluczowym elementem własności społecznej jest to, że nadwyżka produktu (zysk ekonomiczny) przypada całemu społeczeństwu, a nie wyłącznie kadrze zarządzającej. Własność państwowa niekoniecznie oznacza spełnienie tego kryterium^[16][17][18].

Wyróżnia się trzy podstawowe formy własności społecznej:

1. Własność publiczna – zarządzana przez podmioty reprezentujące społeczeństwo na poziomie państwowym, regionalnym lub lokalnym^[19].
2. Własność spółdzielcza – w której członkowie przedsiębiorstwa są jego współwłaścicielami^[20].
3. Własność wspólna – charakteryzująca się otwartym dostępem i niepodzielnym posiadaniem zasobów przez całe społeczeństwo.

Każda z tych form posiada potencjalne słabości, będące przedmiotem krytyki. Własność publiczna może prowadzić do biurokratyzacji lub koncentracji władzy; spółdzielcza – do ograniczenia interesu ogółu na rzecz interesów wewnętrznych grup; a wspólna – do problemów z efektywnym zarządzaniem zasobami w warunkach braku instytucjonalnych mechanizmów kontroli^[20].

W zakresie zarządzania przedsiębiorstwami uspołecznionymi wyróżnia się dwa główne modele kontroli społecznej:

• Zarządzanie publiczne – polegające na kierowaniu przedsiębiorstwem przez kadrę odpowiadającą przed organem reprezentującym społeczeństwo.

• Samorządność pracownicza – zakładająca wybór kierownictwa przez pracowników oraz stosowanie zdecentralizowanych form zarządzania^[21].

Różne ideologie podchodzą w odmienny sposób do własności społecznej, np. anarchistyczne teorie ekonomiczne odrzucają publiczną własność i skłaniają się najbardziej ku własności wspólnej^[22][23], natomiast szkoły komunistyczne na ogół faworyzują formę publicznej własności^[24][25]. Podobnie jest przy szkołach socjalistycznych, które jednak potrafią się wyjątkowo od siebie różnić^[26].

Własność publiczna może funkcjonować zarówno w ramach gospodarki rynkowej, jak i gospodarki planowej, nierynkowej.

W modelach socjalizmu rynkowego własność publiczna przyjmuje postać przedsiębiorstw państwowych, które nabywają dobra kapitałowe na rynkach kapitałowych i działają w celu maksymalizacji zysków. Zyski te są następnie dystrybuowane wśród całej populacji w formie dywidendy społecznej^[19].

W modelach socjalizmu nierynkowego własność publiczna przyjmuje formę jednego podmiotu lub sieci podmiotów publicznych koordynowanych przez planowanie gospodarcze. Współczesne podejścia do socjalizmu zakładają wykorzystanie komputerów i nowoczesnych technologii do szybkiego sprzężenia zwrotnego w alokacji zasobów kapitałowych, co ma zapewnić efektywne planowanie ekonomiczne^[27].

Ekonomista Alec Nove definiował własność społeczną jako formę autonomicznej własności publicznej, rozróżniając ją od własności państwowej i przedsiębiorstw kierowanych przez państwo. W jego koncepcji możliwe jest współistnienie obu form w ramach tzw. realnego socjalizmu^[28].

Własność publiczna była przedmiotem zainteresowania neoklasycznych socjalistów w trakcie międzywojennej debaty o kalkulacji ekonomicznej – m.in. Oskara Langego, Freda Taylora, Abby Lernera i Maurice’a Dobba. W drugiej połowie XX wieku ekonomiści tacy jak John Roemer i Pranab Bardhan argumentowali, że własność publiczna, rozumiana jako równomierna dystrybucja zysków z przedsiębiorstw, nie wymaga bezpośredniego zarządzania przez państwo, a może być realizowana przez niezależne podmioty publiczne^[18].

Ekonomista David McMullen promuje zdecentralizowany socjalizm nierynkowy oparty na własności społecznej środków produkcji. W jego propozycji tytuły własności zostałyby zastąpione przez „prawa użytkowania”, a wymiana dóbr kapitałowych odbywałaby się w ramach wewnętrznych transferów zasobów, z zachowaniem zdecentralizowanego systemu cenowego^[29].

Własność publiczna sama w sobie nie jest jednak tożsama z socjalizmem, gdyż może funkcjonować w różnych systemach polityczno-gospodarczych. Własność państwowa nie oznacza automatycznie społecznego prawa do dochodu, dlatego stanowi jedynie jedną z form własności publicznej – będącej z kolei wariantem szerszego pojęcia własności społecznej^[16][30].

W kontekście socjalizmu rynkowego proponuje się społeczną własność kapitału i udziałów przedsiębiorstw poprzez publiczne instytucje lub fundusze emerytalne należące do pracowników.

John Roemer opracował model socjalizmu rynkowego, w którym obywatele otrzymują nieprzenoszalne kupony uprawniające do części zysków generowanych przez autonomiczne przedsiębiorstwa będące własnością publiczną, ale niezależne od rządu. W tym ujęciu „własność społeczna” oznacza obywatelskie prawo do udziału w zyskach rynkowych przedsiębiorstw^[31][32].

James Yunker zaproponował model „pragmatycznego socjalizmu rynkowego”, w którym Biuro Własności Publicznej (BPO) posiadałoby akcje spółek giełdowych, nie zakłócając przy tym mechanizmów rynkowej alokacji kapitału. Jego zdaniem taki system byłby równie efektywny jak kapitalizm, a przy tym sprawiedliwszy społecznie, ponieważ umożliwiałby redystrybucję zysków wśród całej populacji^[33].

Inną propozycją jest społeczne posiadanie akcji poprzez fundusze wynagrodzeń i fundusze emerytalne. Peter Drucker w 1976 nazwał tę ideę „socjalizmem funduszy emerytalnych”, wskazując, że fundusze mogą pogodzić potrzebę bezpieczeństwa pracowników z mobilnością i dywersyfikacją kapitału^[33].

W Szwecji program Rudolfa Meidnera, zaproponowany przez Szwedzką Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą pod koniec lat 70., zakładał stopniowe przejęcie udziałów w przedsiębiorstwach przez fundusze kontrolowane przez związki zawodowe^[4]. Pierwotna wersja planu zakładała emisję akcji w wysokości 20% zysków, jednak projekt został znacznie złagodzony, a do 1990 fundusze posiadały jedynie 3,5% udziałów w spółkach giełdowych^[34][35].

W trakcie kampanii prezydenckiej w USA w 2020 Bernie Sanders zaproponował, aby 20% akcji korporacji o przychodach powyżej 100 milionów USD rocznie należało do ich pracowników^[36].

Własność spółdzielcza to model organizacji, w którym przedsiębiorstwo należy do pracowników (spółdzielnia pracy) lub konsumentów (spółdzielnia konsumencka). Spółdzielnie często funkcjonują w oparciu o zasady samorządności – menedżerowie są wybierani przez załogę lub pracownicy zarządzają procesami produkcyjnymi bezpośrednio.

Różne formy własności spółdzielczej obejmują: bezpośrednią własność pracowniczą, programy ESOP (ang. employee stock ownership pla) czy systemy podziału zysków. Elementy samorządności lub holakracji są praktykowane w niektórych firmach technologicznych z Doliny Krzemowej^[27].

Najstarszą koncepcją spółdzielczego socjalizmu był mutualizm, zaproponowany przez Pierre’a-Josepha Proudhona. Zakładał on zniesienie państwa i funkcjonowanie gospodarki jako sieci spółdzielni producentów, których członkowie otrzymywaliby wynagrodzenie w postaci bonów pracy^[2].

Model socjalizmu rynkowego w byłej Jugosławii opierał się na tzw. własności społecznej – pracownicy poszczególnych przedsiębiorstw byli ich członkami, współwłaścicielami i zarządzali nimi w ramach systemu samorządności pracowniczej^[37].

W modelach nierynkowych własność społeczna może przyjąć formę wspólnego posiadania środków produkcji. Pojęcie „użytkowania” zastępuje tu tradycyjne rozumienie własności. Produkcja partnerska oparta na wspólnym dostępie (ang. commons-based peer production) zakłada udostępnianie zasobów i wyników pracy za pośrednictwem sieci informacyjnych jako dóbr publicznych, a nie towarów przeznaczonych do sprzedaży^[38].

Ekonomista Pat Devine definiuje własność społeczną jako taką, która należy do wszystkich zainteresowanych jej użytkowaniem. Argumentuje, że tego rodzaju własność umożliwia wykorzystanie wiedzy ukrytej wszystkich zainteresowanych stron w celu podejmowania decyzji najlepiej służących interesowi społecznemu^[39].

Terminy „produkcja społeczna” i „produkcja partnerska peer-to-peer” stosuje się do opisania struktur własności i relacji pracy charakterystycznych dla ruchów open-source i inicjatyw wspólnego wytwarzania, które funkcjonują bez własności prywatnej i wymiany rynkowej^[40].

• prawo własności w ekonomii