PL EN DE FR ES IT PT RU JA ZH NL UK TR KO CS SV AR VI FA ID HU RO NO FI

Szczekuszka obrożna

Szczekuszka obrożna
Ochotona collaris
(E.W. Nelson, 1893)[1]
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Nadgromada

żuchwowce

Gromada

ssaki

Rząd

zajęczaki

Rodzina

szczekuszkowate

Podrodzina

Ochotoninae

Rodzaj

szczekuszka

Podrodzaj

Pika

Gatunek

szczekuszka obrożna

Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Knownlyx encyclopedia image
Zasięg występowania
Mapa występowania
Knownlyx archive image Systematyka w Wikispecies
Knownlyx archive image Multimedia w Wikimedia Commons

Szczekuszka obrożna[6] (Ochotona collaris) – gatunek ssaka z podrodziny Ochotoninae w obrębie rodziny szczekuszkowatych (Ochotonidae). Nie wyróżnia się podgatunków. Długość głowy i tułowia od 17 do 19 cm, masa od 117 do 200 g. Grzbiet porasta futro barwy matowej brązowoszarej, w okolicy szyi jasnoszary pas. Brzuch pokrywa futro barwy kremowobiałej. Wiedzie dzienny tryb życia na terenach skalistych, zwłaszcza kamienistych zboczach na północnym zachodzie Ameryki Północnej. Sezon rozrodu przypada na maj i wczesny czerwiec, niekiedy lipiec. Gatunek najmniejszej troski.

Budowa

Knownlyx encyclopedia image
Szczekuszka obrożna ma zaokrąglone uszy o białych brzegach

Długość głowy i tułowia szczekuszki obrożnej wynosi od 17 do 19 cm[7]. Całkowita długość ciała to średnio 18,9 cm[5]. Masa ciała wynosi od 117 do 200 g[7], najczęściej około 150 g[5]. Badacze podają jeszcze długość ucha: od 1,7 do 2,5 centymetra oraz tylnej stopy: od 2,6 do 3 cm. Czyni to szczekuszkę obrożną szczekuszką średniej wielkości[7]. Podobne rozmiary ma też szczekuszka amerykańska[8]. Z bardziej szczegółowych pomiarów długość kondylo-bazalna wynosi od 39 do 43 mm, szerokość czaszki od 21 do 23 mm, podczas gdy wysokość czaszki między 15 a 16 milimetrów[7].

Grzbiet szczekuszki obrożnej porasta futro barwy matowej brązowoszarej. W okolicy szyi widnieje jasnoszary pas. Ten właśnie pas odróżnia szczekuszkę obrożną od szczekuszki amerykańskiej. Z kolei brzuch zwierzęcia pokrywa futro barwy kremowobiałej. Nie ma ono odcienia płowego, jak u szczekuszki amerykańskiej. Futro to zimą robi się bardziej szare, dłuższe i bardziej miękkie. Autorzy opisują również gruczoł szyjny pokryty włosami kremowopłowymi[7].

Czaszka jest średniej wielkości. Autorzy opisują ją jako korpulentną, zwracając uwagę na odrębne otwory przysieczny i podniebienny, a także na średniego rozmiaru bulla auditiva[7].

Szczekuszka obrożna ma zaokrąglone uszy o białych brzegach[7].

Systematyka

Knownlyx encyclopedia image
Szczekuszka obrożna jest grupą siostrzaną widocznej wyżej szczekuszki amerykańskiej

Nowy gatunek ssaka opisał w 1893 roku amerykański zoolog Edward William Nelson[1]. Zaliczył go do rodzaju Lagomys i nadał mu epitet gatunkowy collaris[1]. Opis ukazał się w artykule zatytułowanym Opis nowego gatunku Lagomys z Alaski, opublikowanym w czasopiśmie „Proceedings of the Biological Society of Washington”[1]. Jako miejsce typowe autor podał około 200 mi (322 km) na południe od Fort Yukon na Alasce, blisko źródeł rzeki Tanana[7][9]. Holotyp to czaszka i skóra dorosłego osobnika (sygnatura USNM:MAMM:14384) z kolekcji Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie; okaz typowy zebrał latem 1880 roku autor opisu[9][10].

Obecnie nie wyróżnia się już rodzaju Lagomys[6]. Szczekuszka obrożna zaliczana jest natomiast do rodzaju Ochotona[7], czyli szczekuszka. W rodzaju tym wyróżnia się kilka podrodzajów. Badania DNA mitochondrialnego pozwoliły zaliczyć szczekuszkę obrożną do podrodzaju Pika[11], obejmującego kilka gatunków szczekuszek azjatyckich i północnoamerykańskich[6].

Gatunek ten nie zawsze uznawano za osobny. W przeszłości uważano, że należy do Ochotana princeps[7], czyli szczekuszki amerykańskiej, także zaliczanej do podrodzaju Pika[6]. Jednakże za umieszczeniem w osobnym gatunku przemawiały nie tylko różnice genetyczne, także chromosomalne, ale także odmienna budowa. Niemniej szczekuszka amerykańska i szczekuszka obrożna uznawane są za grupy siostrzane[7].

Nie wyróżnia się podgatunków[7].

Etymologia

  • Ochotona: mong. оготно ‘ogotno’ ‘szczekuszka’[12].
  • Pika: tunguska nazwa peeka dla szczekuszki[13].
  • collaris: łac. collaris ‘szyjny’, od collum ‘szyja’[14].

Tryb życia

Zwierzę wiedzie dzienny tryb życia

Zwierzę wiedzie dzienny tryb życia. Aktywność przypada zwłaszcza na ranek i późne popołudnie[5]. Niemniej kiedy szczekuszka obrożna magazynuje pokarm na zimę, może być aktywna przez całą dobę, nocą jednak mniej[7].

Zwierzę porusza się po ziemi, biegając i skacząc. Odpoczywa też na skałach[7].

Pojedynczy osobnik zajmuje zazwyczaj obszar o promieniu 15 m[5]. Areał osobniczy wynosi od 700 do 1960 m², co przekłada się na zagęszczenie pomiędzy 13 a 250 zwierząt na km². Jeden z autorów donosił o liczbie 640 do 720 osobników na kilometr kwadratowy. Najwyraźniej zależy to od roku i możliwości siedliska[7].

Szczekuszka nie migruje, żyje w jednym miejscu. Występuje tylko niewielkie przemieszczanie się, które umożliwia przepływ genów, bardzo mały w przypadku łańcuchów górskich. Niemniej po znacznych spadkach liczebności populacji (efekt wąskiego gardła) nie obserwowano chowu wsobnego[5].

Szczekuszka obrożna wydaje z siebie odgłosy[7].

Cykl życiowy

Szczekuszka obrożna przystępuje do przedłużenia gatunku dwukrotnie w ciągu roku. Nie wiadomo jednak, z jakim sukcesem rozmnaża się po raz drugi[7]. Sezon rozrodu tej szczekuszki przypada na maj i wczesny czerwiec, aczkolwiek niekiedy przeciąga się do lipca. Kopulacja musi nastąpić tak, by poród przypadł na czas wzmożonej wegetacji[5]. Porody rozpoczynają się późnym kwietniem do późnego lipca, przy czym najwięcej młodych przychodzi na świat w czerwcu[7]. Szczekuszka obrożna rodzi 2 razy w roku poza terenami bardziej na północy, kiedy to gorsze warunki pozwalają jej na jedną ciążę w roku. Trwa ona 30 dni[5]. Na świat matka wydaje jednorazowo od jednego do czterech[7] bądź od dwóch do sześciu noworodków[5]. Nie widzą one jeszcze na oczy, te bowiem są zamknięte. Nie posiadają też owłosienia[7]. Po porodzie przez 3–4 miesiące ssą one mleko matki. W wieku od 40 do 50 dni osiągają wielkość dorosłego zwierzęcia. Dojrzałość płciową osiągają po roku[5].

Rozmieszczenie geograficzne

Knownlyx encyclopedia image
Szczekuszka obrożna na Alasce

Szczekuszka obrożna występuje na zachodzie Ameryki Północnej[7], podobnie jak szczekuszka amerykańska[8], w przeciwieństwie do większości gatunków szczekuszek żyjących w Azji[15]. Oba gatunki nie spotykają się jednak, gdyż szczekuszka obrożna występuje bardziej na północ od amerykańskiej, oddzielona od swej krewniaczki Górami Nadbrzeżnymi. Zasiedla ona północny zachód Kanady, mianowicie prowincje Jukon, północny zachód Kolumbii Brytyjskiej i Terytoria Północno-Zachodnie[7], dokładniej ich część zachodnią[5], a także południowy wschód amerykańskiej Alaski[7], sięgając środka stanu[5]. Na zachód sięga rzeki Mackenzie, na południe sięga 59° szerokości geograficznej północnej[7].

Ekologia

Knownlyx encyclopedia image
Szczekuszka obrożna zasiedla tereny skaliste, zwłaszcza zbocza górskie

Szczekuszka obrożna zasiedla tereny skaliste, zwłaszcza zbocza górskie[5]. Zasiedla kamieniste zbocza. Nie lubi ona jednak obszarów pokrytych samymi kamieniami bez roślin. Lubi bowiem łąki, a także tundrę, mimo że żyje wśród kamieni[7].

Zwierzę występuje od poziomu morza[5] (według innego źródła od wysokości 500 m n.p.m.[7]) i sięga powyżej linii lasu[5], do 2000 m n.p.m.[7] W okolicy St. Elias Icefields sięga nawet szczytów górskich[5].

Szczekuszka obrożna jest roślinożerna. Niemniej w Jukonie obserwowano przedstawicieli tego gatunku uzupełniających swoją dietę pokarmem zwierzęcym, mianowicie mózgiem martwych ptaków[5].

Szczekuszki znane są z magazynowania pokarmu[15]. Nie odbiega tutaj od swych krewnych również szczekuszka obrożna[7]. Zwierzę magazynuje siano. Zbiera mniej w razie nasilonego zagrożenia ze strony drapieżników, aczkolwiek skład zebranych zapasów nie ulega wtedy zmianie[5]. Zbiera ona najpowszechniej dostępne w miejscu jej życia rośliny. Wykazuje niemniej pewne preferencje. Gromadzić żywność zaczyna na przełomie późnego czerwca i wczesnego lipca. Magazynuje swoje zbiory pod dużymi kamieniami bądź w szczelinach skał, pomiędzy którymi żyje. Potrafi w ten sposób zebrać stos o masie 3,1 kg[7]. Nie jest to wynik bardzo imponujący, gdyż w przypadku żyjącej w Azji Ochotona opaca stosy takie mogą sięgnąć nawet 20 kg[16].

Zagęszczenie populacji wynosi między 640 a 720 osobników na km² wedle oszacowań z lat 60. XX wieku. Nowsi autorzy podają od 1 do 4 osobników na ha w Jukonie. Zagęszczenie prawdopodobnie zmienia się okresowo, na co wpływ mają zimy[5].

Zagrożenia i ochrona

IUCN uznaje szczekuszkę obrożną za gatunek najmniejszej troski. Gatunek oceniono po raz pierwszy w 1996. Wtedy stosowano jeszcze kategorię z nazwą gatunek niższego ryzyka / najmniejszej troski. W 2008 zastosowano już obecną nazwę gatunek najmniejszej troski, oceną podtrzymano w 2016. Ocenę tę uzasadniono szerokim zasięgiem występowania, zwłaszcza na odludnych terenach Alaski i Kanady, gdzie nie powinna zagrażać mu aktywność człowieka, i brakiem danych na spadek populacji[5].

Nie ma wiarygodnych oszacowań całkowitej liczebności populacji. Trend populacyjny nie jest znany. Nie wydaje się jednak, by jego liczebność istotnie spadała w ogólności. Waha się ona okresowo. Znaczny spadek zanotowano między 2000 a 2003 w Jukonie. Niegdyś po takim spadku szacowano prawdopodobieństwo wymarcia na 90%, ale populacja odbudowała się. Miejscowe spadki mogą występować na skutek ocieplania się klimatu, wpływu człowieka na roślinność i pokrywę śnieżną[5].

Szczegółowe zagrożenia nie są znane. Szczekuszce obrożnej zagrażać może globalne ocieplenie. Zimą bowiem szczekuszki chroni pokrywa śnieżna, obecnie coraz mniejsza. Górskie łąki zasiedlane przez te stworzenia zarasta też roślinność krzewiasta. Nie wydaje się natomiast, by szczekuszce obrożnej mogła bezpośrednio zagrozić ludzka działalność. Gatunek ten zasiedla bowiem tereny odległe od dużych skupisk ludzkich niszczących środowisko. Jednakże ma on niskie zagęszczenia i jak na małego ssaka rozmnaża się wolno. Poluje się na niego celem uzyskania żywności czy skóry, co dopuszcza prawo na wschodniej Alasce przez cały rok. Limitów odłowu nie wprowadza się. Choć prawo Alaski zalicza gatunek do zwierząt futerkowych, polowania nie mają charakteru komercyjnego. Mogą one skutkować lokalnymi spadkami liczebności populacji, ale nie zagrażają istnieniu gatunku jako całości[5].

Nie podejmuje się żadnych działań celem ochrony szczekuszki obrożnej. Duży zasięg oznacza, że zasiedla ona tereny objęte ochroną. Niemniej nieograniczone polowania wskazują na konieczność monitoringu liczebności zwierzęcia[5].

Uwagi

  1. ↑ Pierwsze użycie obecnej kombinacji nazw.
  2. ↑ a b Kombinacja nazw.

Przypisy

  1. ↑ a b c d e E.W. Nelson. Description of a new species of Lagomys from Alaska. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 8, s. 117, 1893. (ang.). 
  2. ↑ W.H. Osgood. Natural history of the Queen Charlotte Islands, British Columbia natural history of the Cook Inlet region, Alaska. „North American Fauna”. 21, s. 67, 1901. (ang.). 
  3. ↑ M.W. Lyon. Classification of the Hares and their allies. „Smithsonian Miscellaneous Collections”. 45 (1445), s. 337, 1904. (ang.). 
  4. ↑ А.А. Гуреев: Фауна СССР: Млекопитающие. T. 3. Cz. 10: Зайцеобразные (Lagomorpha). Москва; Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1964, s. 259. (ros.).
  5. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w H. Lanier, D. Hik, Ochotona collaris, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [dostęp 2025-08-10] (ang.).
  6. ↑ a b c d W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 55–56. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  7. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac 18. Collared Pika, s. 56, w: S. Schai-Braun & K. Hackländer, Family Ochotonidae (Pikas), [w:] D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 6. Lagomorphs and Rodents I, Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 28–, ISBN 978-84-941892-3-4 (ang.).
  8. ↑ a b 17. American Pika, s. 55–56, w: S. Schai-Braun & K. Hackländer, Family Ochotonidae (Pikas), [w:] D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 6. Lagomorphs and Rodents I, Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 28–, ISBN 978-84-941892-3-4 (ang.).
  9. ↑ a b R.D. Fisher & C.A. Ludwig. Catalog of Type Specimens of Recent Mammals: Orders Didelphimorphia through Chiroptera (excluding Rodentia) in the National Museum of Natural History, Smithsonian Institution. „Smithsonian Contributions to Zoology”. 664, s. 21, 2015. (ang.). 
  10. ↑ USNM 14384. [w:] Collections [on-line]. National Museum of Natural History. [dostęp 2025-01-30]. (ang.).
  11. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: Ochotona collaris. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.2) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-08-11]. (ang.).
  12. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 468.
  13. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 537.
  14. ↑ collaris, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2025-08-11] (ang.).
  15. ↑ a b S. Schai-Braun & K. Hackländer, Family Ochotonidae (Pikas), [w:] D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 6. Lagomorphs and Rodents I, Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 28–, ISBN 978-84-941892-3-4 (ang.).
  16. ↑ 15. Kazakh Pika, s. 55, w: S. Schai-Braun & K. Hackländer, Family Ochotonidae (Pikas), [w:] D.E. Wilson, T.E. Lacher Jr. & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 6. Lagomorphs and Rodents I, Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 28–, ISBN 978-84-941892-3-4 (ang.).

Bibliografia

Content available under CC BY-SA 4.0.

Source: Wikipedia.