Potop (film 1974)

Potop

Gatunek	kostiumowy
Data premiery	2 września 1974 15 września 2014 (Potop Redivivus)
Kraj produkcji	Polska ZSRR
Język	polski szwedzki
Czas trwania	286 min, 185 min (wersja skrócona)
Reżyseria	Jerzy Hoffman
Scenariusz	Jerzy Hoffman Adam Kersten Wojciech Żukrowski (na podstawie powieści Henryka Sienkiewicza)
Główne role	Daniel Olbrychski Małgorzata Braunek Tadeusz Łomnicki Kazimierz Wichniarz Władysław Hańcza
Muzyka	Kazimierz Serocki
Zdjęcia	Jerzy Wójcik
Scenografia	Wojciech Krysztofiak
Kostiumy	Magdalena Tesławska
Montaż	Zenon Piórecki(inne języki)
Produkcja	PRF Zespoły Filmowe(inne języki)
Wytwórnia	Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi Biełaruśfilm Wytwórnia Filmowa im. Ołeksandra Dowżenki
Dystrybucja	Centrala Wynajmu Filmów
Budżet	100 000 000 PLZ
Poprzednik	Pan Wołodyjowski (1969)
Kontynuacja	Ogniem i mieczem (1999)
Nagrody
Złote Lwy na 1. FPFF w Gdańsku

Potop – polsko-radziecki film kostiumowy z 1974 roku w reżyserii Jerzego Hoffmana, będący trzecią ekranizacją powieści Henryka Sienkiewicza o tym samym tytule^[1]. Akcja filmu toczy się podczas potopu szwedzkiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Głównym bohaterem jest chorąży Andrzej Kmicic, który okrywa się hańbą wskutek podpalenia wsi i kolaboracji ze środowiskami proszwedzkimi. W wyniku tego zmienia nazwisko i podejmuje próbę naprawienia wyrządzonej krzywdy, przechodząc przy tym osobistą przemianę.

Pomysł na ekranizację powstał w 1969 roku, gdy po pracach nad Panem Wołodyjowskim Jerzy Hoffman wraz z historykiem Adamem Kerstenem przygotował scenariusz adaptacji, skracając i usuwając liczne wątki z powieści. Budżet produkcji wyniósł 100 milionów ówczesnych złotych, co czyniło Potop największym przedsięwzięciem produkcyjnym w historii polskiej kinematografii^[2]. Zdjęcia realizowano w latach 1971–1973 na plenerach polskich i radzieckich. W obsadzie znaleźli się między innymi Daniel Olbrychski, Małgorzata Braunek, Tadeusz Łomnicki i Kazimierz Wichniarz.

Po premierze Potop otrzymał pozytywne recenzje krytyków i przyciągnął ponad 27 milionów widzów do kin. Zdobył liczne nagrody, w tym Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych (przyznawane po raz pierwszy). Film był nominowany do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Akcja filmu toczy się w Rzeczypospolitej Obojga Narodów podczas wojny polsko-szwedzkiej w latach 1655–1660. Film składa się z dwóch części.

Głównym bohaterem Potopu jest chorąży orszański Andrzej Kmicic, zaręczony ze szlachcianką Oleńką Billewiczówną. Wraz z towarzyszami przybywa do wsi Lubicz. Podczas wizyty w karczmie dochodzi do konfliktu z przedstawicielami rodu Butrymów, w wyniku którego towarzysze Kmicica zostają zabici. W odwecie chorąży pali należącą do Butrymów wioskę Wołmontowicze. Następnie ukrywa się u Oleńki, która jednak zrywa z nim zaręczyny. Kmicic porywa Billewiczównę i barykaduje się w Lubiczu. Na odsiecz przybywają siły dowodzone przez Michała Wołodyjowskiego. Widząc przewagę przeciwnika, Kmicic grozi wysadzeniem dworu. Wołodyjowski wyzywa go na pojedynek, obiecując mu wolność w razie przegranej. Zraniwszy Kmicica w pojedynku, Wołodyjowski uwalnia Oleńkę^[3][4].

Wołodyjowski proponuje Kmicicowi sformowanie chorągwi dla hetmana Janusza Radziwiłła, aby pokonany mógł zmyć swoją hańbę. Kmicic przybywa ze sformowaną chorągwią do Radziwiłła, który zamierza wykorzystać wkroczenie wojsk Karola X Gustawa do Rzeczypospolitej w celu separacji Litwy od Korony. Hetman żąda od Kmicica przysięgi wierności. Podczas uroczystego spotkania szlachty w Kiejdanach Radziwiłł wznosi toast na cześć Karola X Gustawa, przyznając się do zdrady króla Jana Kazimierza. Zebrani, w tym Wołodyjowski i Jan Zagłoba, protestują, po czym zostają aresztowani. Kmicic powstrzymuje odsiecz aresztowanym, tracąc zaufanie Oleńki. Radziwiłł zapewnia Kmicica, że jego kolaboracja jest pozorna i służy dobru ojczyzny, a jeńcy będą bezpieczni. W rzeczywistości zamierza wydać ich królowi szwedzkiemu. Dzięki podstępowi Zagłoby jeńcom udaje się jednak obezwładnić eskortę dowodzoną przez Rocha Kowalskiego^[5].

Po rozmowie z bratem hetmana, księciem Bogusławem Radziwiłłem, Kmicic odkrywa, że intencjami Radziwiłłów są wyłącznie własne korzyści. Podejmuje próbę porwania Bogusława, aby uzyskać rehabilitację od króla polskiego, jednak akcja kończy się niepowodzeniem, a Kmicic zostaje ciężko ranny^[3].

Po wyzdrowieniu Andrzej Kmicic uzmysławia sobie, że jest wrogiem Szwedów, Radziwiłłów i żołnierzy opozycji antyszwedzkiej, którzy uznają go za zdrajcę. Przyjmuje przybrane imię Babinicz i wraz z wiernym wachmistrzem Soroką oraz kompanami Kiemliczami dociera do Częstochowy. Ostrzega tam przeora Augustyna Kordeckiego o planowanym ataku Szwedów na klasztor na Jasnej Górze. Załoga przygotowuje obronę przeciwko wojskom szwedzkim dowodzonym przez generała Burcharda Müllera. Potężna szwedzka kolubryna zadaje jednak znaczne straty obrońcom. Nocą Kmicic-Babinicz dokonuje sabotażu armaty. Następnego dnia zostaje pojmany przez Müllera i wydany pułkownikowi Kuklinowskiemu, który poddaje jeńca torturom^[4]. Kiemliczowie uwalniają jednak Kmicica, który następnie mści się na pułkowniku^[5].

Tymczasem Janusz Radziwiłł przenosi Oleńkę z Kiejdan do Taurogów, oddając ją pod opiekę Bogusławowi, sam zaś przygotowuje obronę przeciwko zbuntowanej wobec niego szlachcie. Kmicic wyrusza na Śląsk, gdzie pod fałszywym nazwiskiem oferuje służbę królowi Janowi Kazimierzowi. Podczas powrotu króla do Polski orszak zostaje zaatakowany przez wojska szwedzkie w górskim wąwozie. Kmicic ofiarnie broni króla, przy wsparciu Kiemliczów walcząc ze Szwedami, lecz zostaje ranny^[3]. Po zwycięstwie ujawnia królowi swoje prawdziwe nazwisko. Janusz Radziwiłł, pozbawiony pomocy Bogusława, umiera podczas oblężenia zamku w Tykocinie. Oleńka ucieka zaś z Taurogów w stroju szwedzkiego oficera^[5].

Ponosząca kolejne klęski armia szwedzka przygotowuje się do wielkiej bitwy z polskimi konfederatami. Polskie oddziały dowodzone przez Stefana Czarnieckiego, ze znaczącym udziałem dragonów Wołodyjowskiego i Kmicica dowodzącego Tatarami, zadają klęskę Szwedom. Podczas bitwy Kmicic rani Bogusława Radziwiłła i bierze go do niewoli. Po zwycięstwie wyrusza na dalszą wojnę, po czym zostaje ciężko ranny i odwieziony przez Sorokę do Lubicza. Po wyleczeniu przybywa do kościoła w Upicie, gdzie listem królewskim zostaje uroczyście zrehabilitowany. Oleńka dowiaduje się, że jej ukochany nie jest zdrajcą^[3][5].

Opracowano na podstawie materiału źródłowego^[1][6].

Po premierze Pana Wołodyjowskiego w 1969 roku Jerzy Hoffman rozpoczął przygotowania do ekranizacji środkowego ogniwa Trylogii Sienkiewicza. Zaproponował współpracę przy pisaniu scenariusza historykowi Adamowi Kerstenowi, który pełnił później funkcję kierownika naukowego projektu. Hoffman i Kersten dokonali uproszczeń fabuły powieści, usuwając ze scenariusza bohaterów epizodycznych i ograniczając liczbę bitew pokazywanych w filmie^[7]. Scenarzyści nadali poszczególnym postaciom cechy współczesne czasom powstania filmu, zachowując jednocześnie archaizmy z pierwowzoru^[8]. Scenariusz do Potopu został ukończony i zaakceptowany w grudniu 1969 roku^[9].

Po napisaniu scenariusza Hoffman rozpoczął kompletowanie ekipy filmowej. Producentem został Wilhelm Hollender, operatorem – Jerzy Wójcik, a montażystą – Zenon Piórecki^[10]. Poszukiwanie plenerów wymagało znacznych oszczędności ze względu na dopięty budżet 100 milionów złotych. Hoffman nawiązał współpracę z mińską wytwórnią Biełaruśfilm; właśnie w atelier pod Mińskiem zaplanowano zdjęcia przedstawiające Wołmontowicze i Lubicz^[11]. Dzięki radzieckiej wytwórni Mosfilm udało się pozyskać pułk kawalerii do scen batalistycznych^[12]. Ekipa zdecydowała, że powieściowe Kiejdany i Taurogi będą imitowane przez Podhorce i Olesko, choć Kersten opowiadał się za Krasiczynem i Winniczami^[13].

Pod koniec 1970 roku ekipa uzyskała zgodę zakonu paulinów na kręcenie zdjęć w klasztorze na Jasnej Górze. Zdecydowano się na wykorzystanie współczesnej architektury klasztoru, ze względu na jej rozpoznawalność dla widzów. Konsultanci ustalili, że po dobudowaniu bastionu i podwyższeniu muru będzie możliwe rozpoczęcie zdjęć. Nie udało się jednak ukryć znajdującej się w pobliżu XIX-wiecznej wieży^[14].

Na potrzeby filmowego Potopu obsadzono ponad 200 ról. Michała Wołodyjowskiego zagrał Tadeusz Łomnicki, powtarzając rolę z Pana Wołodyjowskiego. Rolę Zagłoby początkowo przeznaczono dla Mieczysława Pawlikowskiego, lecz z powodu zawału serca nie mógł on uczestniczyć w zdjęciach; zastąpił go Kazimierz Wichniarz. Daniela Olbrychskiego obsadzono w roli Kmicica, choć w Panu Wołodyjowskim grał on diametralnie różną postać Azji. Oleńkę zagrała Małgorzata Braunek, a Janusza Radziwiłła – Władysław Hańcza^[15].

Zdjęcia do Potopu rozpoczęły się w 1971 roku. Budowę dekoracji rozpoczęto w Częstochowie i w Mińsku, a Hoffman pozyskał wysokiej jakości obiektyw Panavision. Po wykonaniu setek kostiumów i rekwizytów na przełomie 1971 i 1972 roku częściowo zrealizowano scenę oblężenia Częstochowy, scenę pożaru oraz niektóre plany ogólne Wołmontowicz, Pacuneli i Lubicza^[16]. Za plenery posłużyły także Bogusławice (przebudowane na majątek Billewiczów w Wodoktach), Zamek Królewski na Wawelu (imitujący zamek w Kiejdanach), Pieskowa Skała oraz Łódź, gdzie nakręcono sceny atelierowe^[17].

Produkcję skomplikowała likwidacja zespołu filmowego odpowiedzialnego za projekt na początku 1972 roku. Władze rozważały przerwanie zdjęć, ale wysokość poniesionych nakładów uniemożliwiała wcześniejsze zakończenie produkcji. Hoffman przejął pełną odpowiedzialność za produkcję Potopu. W 1972 roku ekipa filmowa wyjechała do ZSRR. W Podhorcach i Olesku zrealizowano sceny plenerowe; w Mińsku nakręcono szturm Lubicza i pojedynek Kmicica z Wołodyjowskim. Do sceny pojedynku użyto wody z sikawek strażackich, która miała symulować deszcz^[18]. Odtwórcy głównych ról przygotowywali się do sceny pojedynku przez dwa miesiące, ponieważ Łomnicki był słabszym szermierzem niż Olbrychski, tymczasem Wołodyjowski w filmie miał okazywać wyższość nad filmowym Kmicicem^[4]. Układ pojedynku opracował prof. Waldemar Wilhelm, wg Olbrychskiego „najlepszy specjalista w Europie”^[19]. Znaczne zasoby przeznaczono na wielką bitwę, którą nakręcono pod Kijowem. Temperatura sięgająca 40 stopni Celsjusza wyczerpywała ekipę; pole bitwy zraszano po każdej szarży. Zaplanowano szereg scen kaskaderskich z udziałem radzieckiego pułku kawalerii. Ze względu na ograniczenia budżetowe reżyser zrezygnował z niektórych wątków scenariusza^[18].

Po powrocie ekipy z ZSRR do Polski rozpoczęto intensywne prace nad zdjęciami w kraju. Realizowano je między innymi pod Łodzią, w Sulejowie, Krakowie, Pieskowej Skale i Puszczy Niepołomickiej. Zimą na przełomie 1972 i 1973 roku dokończono zdjęcia w Częstochowie i Zakopanem. W maju 1973 roku, po 535 dniach zdjęciowych, zakończono realizację filmu. Następnie poddano go montażowi i udźwiękowieniu. Muzykę do Potopu skomponował Kazimierz Serocki, synchronizując ścieżkę dźwiękową z akcją filmu. Muzyka została nagrana w ciągu dwóch dni w sali łódzkiej wytwórni^[20]. Pełny materiał filmowy został znacznie okrojony; film trwa nieco ponad 5 godzin. Według Hoffmana całość zrealizowanego materiału trwałaby około 20 godzin projekcji^[21]. Uroczysta premiera Potopu odbyła się 2 września 1974 roku^[1].

Łącznie w filmie wystąpiło 400 aktorów. Do zdjęć przygotowano 23 tys. kostiumów, a przy realizacji użyto kilkadziesiąt tysięcy metrów barwnej taśmy filmowej^[2].

Ukazanie się Potopu poprzedził spór na temat roli Kmicica. Dyskusję zainicjował na łamach „Życia Warszawy” krytyk Stanisław Grzelecki, któremu wtórował Janusz Czapliński z „Expressu Wieczornego”. Obaj krytycy sprzeciwiali się obsadzeniu w głównej roli Olbrychskiego, który wcześniej zagrał Azję Tuhajbejowicza w Panu Wołodyjowskim. Grzelecki i Czapliński powoływali się na listy czytelników, którzy rzekomo domagali się innego aktora w tej roli^[a]. Na łamach „Kultury” Janusz Głowacki kwestionował agresywny ton wypowiedzi Czaplińskiego, a Krzysztof Mętrak z „Filmu” zarzucił inicjatorom dyskusji manipulowanie głosami czytelników. Po premierze Grzelecki i Czapliński wycofali swoje zastrzeżenia wobec Olbrychskiego^[23].

Po premierze Potop został pozytywnie przyjęty przez widownię – obejrzało go w kinach ponad 27 milionów widzów^[b][24] – oraz początkowo przez krytyków^[25]. Aleksander Ledóchowski na łamach „Kina” napisał, iż „film Hoffmana przechwycił to wszystko, co ważne jest dla prozy Sienkiewicza”^[26]. Zdaniem Krzysztofa Mętraka:

Krytycy przychylni filmowi Hoffmana zgodnie chwalili staranną adaptację utworu literackiego, warsztat filmowy oraz wartość patriotyczną i kulturową dzieła^[28]. Daniel Olbrychski otrzymał szczególne uznanie za swoją kreację Kmicica – Maria Malatyńska z „Życia Literackiego” określiła ją mianem brawurowej^[29].

Krytycy bardziej sceptyczni wobec dzieła Hoffmana zarzucali mu, że film przypomina raczej romans z gatunku płaszcza i szpady niż wierną adaptację pierwowzoru^[30]. Zygmunt Kałużyński na łamach „Polityki” wskazywał, że forma filmowa przywołuje staroświeckie kino hollywoodzkie z lat 50. XX wieku^[31]. Stanisław Grzelecki zwracał uwagę na to, że główne postacie utworu są niegodne naśladowania w rzeczywistości, a pominięto wiele wątków zawartych w pierwowzorze^[32]. Cezary Wiśniewski z pisma „Ekran” zarzucił filmowi, że poprzez zastosowanie licznych skrótów staje się niezrozumiały, a ogólnonarodowy charakter wojny gubi się w dziele^[33].

Potop stał się obiektem analiz historyków, którzy upatrywali w dziele Hoffmana przekształcenia wymowy powieści Sienkiewicza. Ryszard Koniczek wskazywał, iż „ekranizacja Potopu sprowadziła mit do właściwych wymiarów” i pozbawiła powieść ideologicznej wymowy^[34]. Antoni Mączak stwierdził natomiast, że wymowa mobilizacyjna utworu uległa dezaktualizacji. Janusz Tazbir umiejscowił filmowy Potop wśród dzieł propagujących tradycyjną wizję przeszłości narodowej, w przeciwieństwie do Popiołów Andrzeja Wajdy^[35].

Historycy filmu Ryszard Bujnicki i Alicja Helman zwrócili uwagę na znaczącą ingerencję reżysera w przesłanie utworu Sienkiewicza. Postacią centralną utworu uczyniono Andrzeja Kmicica, redukując liczbę wątków zawartych w utworze. Wobec obszerności całego dzieła literackiego skróceniu bądź wykluczeniu z fabuły uległy konkretne wątki i postacie: między innymi pominięto elementy perypetii Andrzeja Kmicica, zredukowano rolę Zagłoby oraz nie uwzględniono postaci Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, Ketlinga, Rzędziana, Jana i Stanisława Skrzetuskich czy Tomasza Billewicza, stryja Oleńki Billewiczówny^[36]. Pominięte zostały także walki polsko-szwedzkie o Warszawę^[7]. Zrezygnowano również z pokazania riposty Zagłoby proponującego królowi szwedzkiemu Niderlandy, jak również z rozgraniczenia bohaterów utworu na katolików i innowierców^[37].

Ponieważ Hoffman kręcił swój film w czasach innych niż okres powstawania powieści, zaprezentował bardziej współczesne i bliższe realizmowi historycznemu podejście do historii. Stąd też Jan Kazimierz, wyeksponowany w powieści, w filmie jest człowiekiem miernym, niezdolnym do wywarcia wpływu na wydarzenia wojenne. Z kolei na przykład Janusz Radziwiłł nie jest w filmie postacią jednoznacznie negatywną, gdyż w rzeczywistości historycznej zdrada z jego strony nastąpiła wskutek trudnej ówczesnej sytuacji Litwy. Podobnie obrona Jasnej Góry, w powieści ukazana jako punkt zwrotny wojny, została w filmie sprowadzona do proporcji rzeczywistych^[38].

Reżyser przesunął również akcenty dotyczące postaci fikcyjnych. Kmicic w kreacji Daniela Olbrychskiego połączył wizerunek siedemnastowiecznego warchoła z targaną wątpliwościami osobą młodzieńca rodem z połowy XX wieku. Również Małgorzata Braunek jako Oleńka zerwała z sienkiewiczowskim wizerunkiem idealistki, wyposażając swoją bohaterkę w cechy romantyczne. Filmowy Potop pozbawiony jest także wysokiego okrucieństwa charakterystycznego dla stylu pisarza^[39]. Dialog w filmie uległ ponadto redukcji na rzecz strony wizualnej dzieła Hoffmana^[40].

Rok	Festiwal/instytucja	Nominacja	Nominowani	Wynik
1974	Festiwal Polskich Filmów Fabularnych	Grand Prix „Złote Lwy”	Jerzy Hoffman	Wygrana[3]
		Nagroda za rolę męską	Daniel Olbrychski	Wygrana[3]
		Nagroda Publiczności	Jerzy Hoffman	Wygrana[3]
	„Film”	Złota Kamera za najlepszy film polski		Wygrana[3]
		Złota Kamera dla najlepszego aktora lub za debiut aktorski	Daniel Olbrychski	Wygrana[3]
1975	Festiwal Filmowy Ludzi Pracy (Czechosłowacja)	Nagroda aktorska		Wygrana[3]
	Ministerstwo Kultury i Sztuki	Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia	Jerzy Hoffman	Wygrana[3]
	Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej	Oscar za najlepszy film nieanglojęzyczny		Nominacja[3]
1999	„Polityka”	Najciekawsze filmy polskie XX wieku		5. miejsce[3]
2007	„Film”	„Złota Kaczka” 50-lecia w kategorii najlepszy pojedynek		Wygrana[41]
2009		„Złota Kaczka” dla najlepszego filmu historyczno-kostiumowego w historii polskiej kinematografii		Wygrana[41]

W 2025 roku Potop został jednym z pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”^[42].

Jerzy Hoffman zainicjował powstanie cyfrowo odnowionej wersji Potopu przeznaczonej do dystrybucji kinowej pod nazwą Potop Redivivus. Wraz z montażystą Marcinem Bastkowskim skrócił czas trwania filmu z pięciu do trzech godzin, co umożliwiało bezproblemową dystrybucję. Potop Redivivus zawiera skrócone wątki z pierwotnej wersji (np. sceny szwedzkiej kolubryny i przemarszu wojsk szwedzkich), jednak materiał został poddany kompleksowej odnowie – usunięto uszkodzenia z filmowego negatywu, a zawartość starej taśmy filmowej poddano korekcji barwnej^[43]. Premiera Potopu Redivivus odbyła się 15 września 2014 roku^[44].

• Polskie filmy zgłoszone do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego

• Tadeusz Bujnicki, Alicja Helman: Potop Henryka Sienkiewicza. Powieść i film. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1988. ISBN 83-02-03568-8.
• Maria Oleksiewicz: 535 dni Potopu. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1975. OCLC 69309053.
• Marta Sztokfisz: Jerzy Hoffman. Gorące serce. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2011. ISBN 978-83-928431-3-9.

• Potop w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
• Potop - cały film w serwisie współproducenta VOD TVP

• Zwiastun oraz cały film Potop Redivivus w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
• Potop w bazie Filmweb
• Potop w bazie IMDb (ang.)
• Potop w bazie filmpolski.pl