Janusz Morgenstern

Janusz Morgenstern

Janusz Morgenstern (2011)
Data i miejsce urodzenia	16 listopada 1922 Mikulińce
Data i miejsce śmierci	6 września 2011 Warszawa
Zawód	reżyser producent filmowy
Lata aktywności	1960–2011
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Janusz „Kuba” Morgenstern (ur. 16 listopada 1922 w Mikulińcach, zm. 6 września 2011 w Warszawie^[1]) – polski reżyser i producent filmowy.

Urodził się w rodzinie żydowskiej, jako syn Dawida Morgensterna i Estery z domu Druks. Młodość spędził na Podolu, gdzie zdał maturę. Przed wojną uczęszczał do Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego im. Króla Władysława Jagiełły w Przeworsku, gdzie zamieszkiwał brat jego matki^[2]. Edukację Morgensterna przerwał wybuch II wojny światowej. Do roku 1941 mieszkał we wsi Ładyczyn niedaleko Mikuliniec^[3], a po agresji nazistowskich Niemiec na ZSRR został wraz z rodziną uwięziony w getcie w Tarnopolu. Ciężko pracował fizycznie; zbiegiem okoliczności uniknął wywózki do obozu koncentracyjnego, wraz ze Stanisławem Jerzym Lecem poszukując żywności poza murami getta^[3]. Podczas okupacji niemieckiej ukrywał się do zimy 1943 roku w pobliżu Ładyczyna, a później przez kilka miesięcy ukrywał się m.in. w domu ukraińskiego dyrektora szkoły w Mikulińcach, którego żona była Polką^[2][4][5]. W marcu 1944 roku, gdy do Ładyczyna wkroczyli Rosjanie, Morgenstern próbował wstąpić do Armii Czerwonej, ale jego zgłoszenie zostało odrzucone ze względu na brak dokumentów. Próbując ucieczki od Rosjan (ze względu na fakt ukrywania go przez Ukraińca), latem 1944 roku został zatrzymany przez milicjantów i pod groźbą zesłania na Sybir wcielony do Ludowego Wojska Polskiego^[6].

Po wojnie podjął studia na Wydziale Reżyserii PWSFTviT w Łodzi, które ukończył w 1954. Na początku kariery był asystentem reżysera w filmach Wandy Jakubowskiej i Andrzeja Wajdy (Kanał). Był II reżyserem w filmach Lotna, Pokolenie oraz Popiół i diament. Jako reżyser zadebiutował filmem Do widzenia, do jutra.

Największy rozgłos przyniosły mu oryginalne współczesne dramaty, poruszające problemy młodych ludzi: Do widzenia, do jutra, Jowita, Trzeba zabić tę miłość. Wielką popularnością cieszyły się również zrealizowane przez niego pod koniec lat 60. seriale telewizyjne Stawka większa niż życie i Kolumbowie oraz późniejsze Polskie drogi.

Wyreżyserował też szereg spektakli Teatru Telewizji (m.in. Arszenik i stare koronki na podstawie sztuki Josepha Kesselringa oraz Herbatka u Stalina wg Ronalda Harwooda). Od 1990 pracował jako producent filmów. W 2004 Antoni Krauze stworzył filmowy portret Morgensterna zatytułowany Ćwiczenia z niepamięci.

W 2008 otrzymał Orła w kategorii osiągnięcia życia (przyznawane za całokształt). W 2010 został uhonorowany nagrodą honorową na Nowojorskim Festiwalu Filmów Polskich^[7]. 7 kwietnia 2011 odsłonił swoją gwiazdę w Alei Gwiazd na ulicy Piotrkowskiej w Łodzi^[8].

Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010^[9].

Zmarł 6 września 2011 w Warszawie, pochowany 12 września 2011 w Alei Zasłużonych cmentarza Wojskowego na Powązkach (kwatera A29-tuje-8)^[10]. W uroczystościach uczestniczyli m.in. prezydent Bronisław Komorowski, minister kultury Bogdan Zdrojewski, Roman Polański oraz wielu ludzi filmu i przyjaciół artysty^[11]. W ostatniej drodze towarzyszyła mu muzyka Krzysztofa Komedy z filmu Do widzenia, do jutra i Andrzeja Kurylewicza z serialu Polskie drogi^[12].

W 1968 znalazł się w zainteresowaniu Służby Bezpieczeństwa z powodu kontaktów z zachodnimi dyplomatami. Bywał w ambasadzie Izraela, spotykał się również z dyplomatami amerykańskimi. Do jego obserwacji SB skierowało tajnych współpracowników oraz założono mu podsłuch telefoniczny^[13]. 11 marca 1968 Departament II MSW rozpoczął rozpracowywanie go w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania o kryptonimie „Kamera”. Zastosowano również wobec niego perlustrację korespondencji, przeprowadzono tajne przeszukanie jego mieszkania w Inowrocławiu^[14]. Wkrótce potem zostało przeszukane jego mieszkanie w Warszawie, SB fotografuje jego osobiste notatki oraz zakłada podsłuch pokojowy^[15]. Do inwigilacji próbowano wykorzystać również jego żonę Krystynę Cierniak-Morgenstern^[16]. Ostatnie doniesienia dotyczące J. Morgersterna datowane są na styczeń 1977^[17]. Dokumentacja z jego rozpracowania zachowała się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej pod sygnaturą AIPN 01224/1596/J^[18].

Od 2012 przyznawana jest Nagroda im. Janusza „Kuby” Morgensterna „Perspektywa” za najlepszy debiut reżyserski^[19].

• 1954: Rzodkiewki (etiuda szkolna)
• 1960: Przygoda w terenie (krótkometrażowy)
• 1960: Do widzenia, do jutra
• 1961: Ambulans (krótkometrażowy)
• 1962: Jutro premiera (także scenariusz)
• 1963: Dwa żebra Adama
• 1964: Życie raz jeszcze
• 1965: Potem nastąpi cisza (także scenariusz)
• 1967–1968: Stawka większa niż życie (serial telewizyjny)
• 1967: Jowita wg powieści Disneyland S. Dygata
• 1970: Kolumbowie (serial telewizyjny) wg powieści R. Bratnego
• 1972: Dama pikowa (w ramach cyklu telewizyjnego Klasyka światowa; także scenariusz)
• 1972: Trzeba zabić tę miłość
• 1974: S.O.S. (serial telewizyjny)+
• 1976: Polskie drogi (serial telewizyjny)
• 1979: Godzina „W”
• 1980: Mniejsze niebo
• 1986: Legend of the White Dragon (tytuł polski Biały smok, współreżyserowany z J. Domaradzkim)
• 2000: Żółty szalik (w ramach cyklu telewizyjnego Święta polskie)
• 2009: Mniejsze zło (także scenariusz i produkcja; premiera 23 października^[20])

• 1990: Europa, Europa (producent wykonawczy)
• 1990: Femina
• 1990: Korczak
• 1993: Koloss
• 1993: Do widzenia wczoraj. Dwie krótkie komedie o zmianie systemu
• 1995: Zołotoje dno (film polsko-rosyjski, tytuł polski: Złote dno)
• 1996: Panna Nikt
• 1997: Ciemna strona Wenus
• 1998: Złoto dezerterów
• 1999: Palce lizać (serial telewizyjny; producent wykonawczy)
• 2000: Chłopaki nie płaczą
• 2000: Żółty szalik (w ramach cyklu telewizyjnego Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2000: Noc świętego Mikołaja (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2001: Poranek kojota
• 2001: Requiem (współproducentem był Jerzy Buchwald)
• 2002: Wszyscy święci (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2002: Zemsta
• 2003: Biała sukienka (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2003: Królowa chmur (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2004: Długi weekend (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2004: Piekło niebo (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2005: Barbórka (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2005: Przybyli ułani (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2005: Komornik
• 2006: Czeka na nas świat (współproducentem był Juliusz Machulski)
• 2006: Miłość w przejściu podziemnym (w ramach cyklu Święta polskie; producent wykonawczy)
• 2009: Mniejsze zło

• 2011: Uwikłanie (profesor Andrzej Zieleniecki, ojciec Szackiej)

• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1997)^[21]
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1976)
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1964)^[22]
• Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (1967)^[23]
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005)^[24]
• Medal Stowarzyszenia Autorów ZAiKS (2009)^[25]
• Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” (1989)^[26]

• Nagroda Komitetu do spraw Radia i Telewizji za twórczość radiową i telewizyjną za rok 1970 (1971)
• Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia za filmową twórczość telewizyjną (1977)
• Nagroda zespołowa Trybuny Ludu za realizację serialu telewizyjnego Polskie Drogi (1978)^[27]
• Nagroda Przewodniczącego Komitetu Kinematografii dla producentów filmowych (1991)
• Nagroda Przewodniczącego Komitetu Kinematografii za osiągnięcia producenckie na XVIII Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (1993)
• Statuetka „Gwiazda Telewizji Polskiej” wręczona z okazji 50-lecia TVP "za filmy telewizyjne i spektakle teatru telewizji" (2002)
• Doroczna Nagroda Ministra Kultury w dziedzinie filmu (2005)
• Nagroda na FPFF w Gdyni 2005: Komornik
• Orzeł 2006: Komornik
• Polska Nagroda Filmowa Orzeł w kategorii: Nagroda za Osiągnięcia Życia (2008)
• Nagroda Honorowa „Jańcia Wodnika” na Ogólnopolskim Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni za "twórczy, indywidualny wkład w rozwój Polskiej Szkoły Filmowej, za nieustanną gotowość dzielenia się swoją wrażliwością i talentami, za wnikliwe portretowanie ludzkich uczuć, wyczucie czasów i znajomość życia" (2010)
• Specjalna Nagroda Honorowa „50 lat pracy w filmie” na 6 Festiwalu Polskich Filmów w Nowym Jorku (2010)
• Nagroda Specjalna „Platynowe Lwy” za całokształt twórczości na 35. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2010)
• „Kryształowy Dzik” za całokształt twórczości na 4. Festiwalu Reżyserii Filmowej w Świdnicy (2011)

Źródło:^[28].

• Filip Gańczak: Filmowcy w matni bezpieki. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2011. ISBN 978-83-7648-714-4. OCLC 879643901.
• MarekM. Hendrykowski MarekM., Morgenstern, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012 .
• Marek Hendrykowski, Do widzenia, do jutra, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012
• Janusz Morgenstern, Jan Laskowski, Do widzenia, do jutra. Scenopis filmu, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2013
• Publikacja zbiorowa, Musi zostać rysa. Przewodnik po twórczości Janusza Morgensterna, Muzeum Kinematografii w Łodzi, 2012
• Ewa Winnicka, Ja się nie spieszę, Polityka, nr 24(2658), s. 70–72

• Janusz Morgenstern w bazie IMDb (ang.)
• Janusz Morgenstern w bazie Filmweb
• Janusz Morgenstern w bazie filmpolski.pl
• Janusz Morgenstern w wirtualnym albumie w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
• Plakaty do filmów Janusza Morgensterna w galerii plakatu filmowego Filmoteki Narodowej „Gapla”