PL EN DE FR ES IT PT RU JA ZH NL UK TR KO CS SV AR VI FA ID HU RO NO FI

I wojna domowa w Liberii

I wojna domowa w Liberii
wojny domowe w Liberii
Ilustracja
Czas

24 grudnia 1989 – 2 sierpnia 1997

Miejsce

Liberia

Wynik

Zwycięstwo NPFL

Strony konfliktu
Liberia Rząd Liberii
  • Liberia Lojaliści z sił zbrojnych Liberii

Liberia ULIMO (1991–1994)

  • Liberia ULIMO-K (1994–1996)
  • Liberia ULIMO-J (1994–1996)

Liberia LPC (1993–1996)
Liberia LDF (1993–1996)
Liberia NPFL-CRC (1994–1996)
Wspierane przez:
ECOMOG

ONZ UNOMIL (1993–1997)

Liberia Buntownicy z sił zbrojnych Liberii
Liberia NPFL
Liberia INPFL (1990–1992)
Wspierane przez:
Knownlyx archive image Libia
Knownlyx archive image Burkina Faso
Knownlyx archive image Wybrzeże Kości Słoniowej
Knownlyx encyclopedia image RUF
Dowódcy
Liberia Samuel Doe† (Prezydent)

Liberia Hezekiah Bowen (Głównodowodzący AFL)

ULIMO:
Liberia Albert Karpeh†
Liberia Raleigh Seekie
Liberia Alhaji Kromah (ULIMO-K od 1994)
Liberia Mohammed Jabbateh (ULIMO-K od 1994)
Liberia Roosevelt Johnson (ULIMO-J od 1994)
Liberia Joshua Milton Blahyi (ULIMO-J od 1994)
LPC:
Liberia George Boley
FDL:
Liberia Francois Massaquoi
Wsparcie zagraniczne:
Nigeria Ibrahim Babangida
Nigeria Sani Abacha

Liberia Charles Taylor

Liberia Prince Johnson(inne języki)
Liberia Benjamin Yeaten
Liberia Sam Dokie
Liberia Tom Woewiyu
Liberia Bill Horace
Wsparcie zagraniczne:
Knownlyx encyclopedia image Foday Sankoh
Libia Mu’ammar al-Kaddafi
Burkina Faso Blaise Compaoré
Wybrzeże Kości Słoniowej Félix Houphouët-Boigny

brak współrzędnych

I wojna domowa w Liberii – pierwsza z dwóch wojen domowych w zachodnioafrykańskiej Liberii, trwająca od 1989 do 1997. Rosnące niezadowolenie z totalitarnych i skorumpowanych rządów Samuela Doego doprowadziło do wybuchu konfliktu zbrojnego, w którym Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (National Patriotic Front of Liberia – NPFL) pod wodzą Charlesa Taylora zaatakował Liberię z terytorium Wybrzeża Kości Słoniowej i opanował większą część kraju w ciągu roku.

We wrześniu 1990 Doe został schwytany, poddany torturom i zamordowany przez Niezależny Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (Independent National Patriotic Front of Liberia – INPFL), odłam NPFL pod wodzą Prince’a Johnsona(inne języki). NPFL i INPFL zaczęły toczyć ze sobą walki o kontrolę nad stolicą kraju, Monrovią, a także z Siłami Zbrojnymi Liberii (Armed Forces of Liberia – AFL), Zjednoczonym Ruchem Wyzwolenia na Rzecz Demokracji w Liberii (United Liberation Movement of Liberia for Democracy – ULIMO) oraz innymi ugrupowaniami.

W 1995 doszło do krótkotrwałego zawieszenia broni, walki trwały jednak aż do zawarcia umowy pokojowej między głównymi stronnictwami w sierpniu 1996. W 1997 przeprowadzono wybory prezydenckie, w których zwyciężył Charles Taylor.

Pierwsza wojna domowa w Liberii pochłonęła ok. 150 tys. ofiar i spotkała się z interwencją ECOWAS oraz ONZ. Podczas wojny doszło do czystek etnicznych, a zniszczenia wojenne na wiele lat podkopały fundamenty wzrostu gospodarczego. Pokój nie okazał się trwały – po dwóch latach doszło do wybuchu drugiej wojny domowej w Liberii.

Tło i przyczyny

Od uzyskania niepodległości w 1847 Liberia była krajem monopartyjnym, rządzonym przez Partię Prawdziwych Wigów, zdominowaną przez potomków amerykańskich niewolników (amerykańskich Liberyjczyków). Amerykańscy Liberyjczycy piastowali najważniejsze funkcje w państwie, kontrolowali armię, policję oraz służby bezpieczeństwa[1].

Od lat 50. XX wieku kraj przeżywał okres szybkiego wzrostu gospodarczego pod przywództwem prezydenta Williama Tubmana, w czym szczególną rolę odgrywało otwarcie na inwestycje zagraniczne oraz inwestycje w infrastrukturę[2]. Był to jednak tzw. „wzrost bez rozwoju”, w którym rozwijały się tylko wybrane sektory, skupione na produkcji dóbr eksportowych. Eksport rudy żelaza oraz kauczuku zapewniał niemal połowę PKB. Jednocześnie jedna czwarta PKB trafiała za granicę jako dochód inwestorów zagranicznych[3][4].

Niepokoje w 1979

Knownlyx archive image Główny artykuł: Zamieszki w Monrovii.

Następca Tubmana od 1971, William Tolbert Jr., postanowił zmniejszyć zależność od inwestycji zagranicznych i zwiększyć samowystarczalność gospodarczą kraju. Skutkowało to stagnacją gospodarki w latach 70. Pod koniec dekady doszło do światowej recesji w przemyśle stalowym, co przełożyło się na spadek wpływów z eksportu liberyjskiej rudy żelaza. Jednocześnie doszło do obniżenia krajowej produkcji kauczuku. Czynniki te doprowadziły do szybkiego wzrostu deficytu handlowego i budżetowego[5].

Kryzys nabrał natężenia wiosną 1979, kiedy rząd Tolberta podniósł wewnętrzną cenę ryżu, by zachęcić rolników do jego uprawy. Ponieważ ryż był podstawowym produktem żywnościowym w Liberii, wywołało to gwałtowne protesty, które rozpoczęły się 14 kwietnia. Podczas tłumienia protestów przez policję zginęło 40 osób, a kilkaset zostało rannych. Demonstracje trwały kilka miesięcy[6][7][8].

Niepokoje społeczne podkopały pozycję prezydenta Tolberta i doprowadziły do spięć i walk o władzę w jego obozie. 10 marca 1980 z polecenia ministra sprawiedliwości Josepha Chessona aresztowano ministra George'a Boleya, członka grupy etnicznej Krahn. Boley został oskarżony o zdradę stanu i skazany na śmierć[9].

Przewrót w 1980 i rządy Samuela Doego

Wyrok przeciwko Boleyowi zantagonizował Krahnów przeciwko rządowi. 12 kwietnia 1980 sierżant Sił Zbrojnych Liberii (ang. Armed Forces of Liberia – AFL) Samuel Doe, który również pochodził z tej grupy etnicznej, wraz z grupą żołnierzy przeprowadził zamach stanu. Zamachowcy zamordowali prezydenta Tolberta oraz wiele osób z jego otoczenia. Następnie utworzyli Ludową Radę Odkupienia (ang. People's Redemption Council – PRC), która obwołała się najwyższą władzą w Liberii. PRC kazał rozstrzelać pozostałych przy życiu ministrów rządu Tolberta, a egzekucja była transmitowana przez telewizję[10][11].

Zamach stanu odsunął od władzy elity zdominowane przez amerykańskich Liberyjczyków i umożliwił aktywizację innych grup etnicznych, które dotychczas miały ograniczony dostęp do życia politycznego. Doe zapowiedział reformy społeczne i demokratyzację kraju, jednak szybko okazało się, że były to obietnice bez pokrycia. PRC zniosła prawo do strajku i wolność prasy, czasowo zakazała działalności akademickiej i rozpoczęła prześladowania opozycjonistów oraz rywali Doego[12]. Doe faworyzował członków swojej grupy etnicznej Krahn i zaczął nimi obsadzać najważniejsze stanowiska w urzędach i firmach państwowych. Rozpoczął też prześladowania grup Gio i Mano(inne języki), których przedstawiciele stanowili fundament opozycyjnych ruchów politycznych[13]. W kraju szerzyły się terror, nepotyzm i korupcja, doszło do wzrostu zadłużenia finansów publicznych oraz pogorszenia stanu gospodarki. W 1985 PKB spadł do poziomu z 1968[3].

Knownlyx encyclopedia image
Samuel Doe z amerykańskim Sekretarzem Obrony Casparem Weinbergerem przed Pentagonem w 1982

Brutalność rządu Doego wobec przedstawicieli poprzedniej władzy skutkowała ostracyzmem dyplomatycznym innych krajów afrykańskich. Wobec tego Doe zaczął szukać sojuszników wśród państw bloku komunistycznego, w tym w Libii. Działania te zaniepokoiły USA, które zaczęły wspierać nowy reżim finansowo. Doe zerwał wówczas stosunki dyplomatyczne z ZSRR oraz zamknął ambasadę Libii w Monrovii[14].

W 1985 przeprowadzono wybory prezydenckie, które zostały sfałszowane na korzyść Doego[15]. 12 listopada 1985 doszło do próby przewrotu przeprowadzonej przez Thomasa Quiwonkpę, byłego głównodowodzącego AFL, który w 1983 został przez Doego zdegradowany i zmuszony do ucieczki z kraju. Przewrót się nie powiódł, a Quiwonkpa został zabity. Quiwonkpa wywodził się z grupy etnicznej Gio, a jego zwolennicy rekrutowali się głównie z prześladowanych przez reżim grup Gio i Mano. Po stłumieniu przewrotu reżim wzmógł presję na te grupy etniczne, a armia liberyjska zabiła ponad dwa tysiące ich przedstawicieli w hrabstwie Nimba. W Monrovii rozstrzelano kilkuset popleczników Quiwonkpy[16][17].

W kolejnych latach doszło do dalszego pogorszenia sytuacji gospodarczej kraju, a USA zaczęły zmniejszać wymiar pomocy finansowej wobec zarzutów o łamanie praw człowieka w Liberii. W 1988 Liberia przestała spłacać pożyczkę wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego, który w związku z tym odmówił dalszego finansowania kraju. Społeczeństwo ubożało, a nastroje antyrządowe ulegały wzmocnieniu[18].

Przebieg wojny

Charles Taylor i utworzenie NPFL

Knownlyx encyclopedia image
Charles Taylor, lider NPFL

Wobec powszechnego niezadowolenia z rządów reżimu tworzyć zaczęły się ruchy opozycyjne. Jednym z opozycjonistów był Charles Taylor, były urzędnik w administracji rządowej Doego, który został oskarżony o defraudację funduszy publicznych i uciekł z kraju. Na emigracji zaczął budować swoją organizację, Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (ang. National Patriotic Front of Liberia – NPFL). Członkowie NPFL rekrutowali się głównie spośród Gio i Mano[19].

W 1987 nawiązał kontakty z przedstawicielami Burkiny Faso oraz Wybrzeża Kości Słoniowej. Prezydenci tych dwóch państw, Blaise Compaoré oraz Félix Houphouët-Boigny, mieli rodzinne powiązania z urzędnikami liberyjskimi zamordowanymi przez Doego[20]. Compaoré umożliwił Taylorowi kontakt z przywódcą Libii Mu’ammarem al-Kaddafim, który żywił urazę do liberyjskiego prezydenta po zamknięciu przez niego ambasady libijskiej oraz liczył na ograniczenie wpływów amerykańskich w regionie. Reżim w Trypolisie zapewnił zwolennikom Taylora wyszkolenie wojskowe oraz stał się ich głównym dostawcą broni[21]. Z kolei Houphouët-Boigny ułatwił Taylorowi dostęp do francuskich handlarzy bronią i zezwolił na założenie bazy NPFL na terytorium swojego kraju[22].

Początkowe starcia i szybkie postępy NPFL

24 grudnia 1989 ok. 100–150 bojowników NPFL przekroczyło granicę Liberii z Wybrzeża Kości Słoniowej i zaatakowało miejscowość Butuo w hrabstwie Nimba, zamieszkanym głównie przez grupy etniczne Gio i Mano[23]. Doe zareagował na atak wysłaniem dwóch batalionów AFL do Nimby. AFL przeprowadziły brutalną pacyfikację ludności i stosowały taktykę spalonej ziemi. Szeregi NPFL zaczęły wówczas gwałtownie rosnąć i w ciągu półrocza osiągnęły 5 tysięcy bojowników, a w szczytowym okresie 25 tysięcy[23][24]. Prześladowania społeczności Gio i Mano rozpoczęły się także w Monrovii[25].

Wzmocniony liczebnie NPFL rozpoczął natarcie w głąb hrabstwa Grand Gedeh, podczas którego rebelianci rozpoczęli czystki etniczne wobec ludów Krahn i Mandinka (Mandinkowie mieli bliskie związki z reżimem Doego, byli też uważani przez pozostałe grupy etniczne za bogatszych oraz za grupę napływową)[24]. Ofensywa NPFL robiła szybkie postępy, w marcu 1990 siły Taylora opanowały całe hrabstwo Nimba, w maju doszły do wybrzeża i zdobyły Buchanan – ważny port. W maju siły NPFL zajęły Gbarngę, stolicę hrabstwa Bong, w której Taylor ustanowił swoją główną siedzibę. W lipcu 1990 NPFL rozpoczął oblężenie Monrovii[26]. Siły Taylora wdarły się do hrabstwa Lofa i wymordowały ok. 500 Mandinków w Bakedu[27].

Interwencja ECOWAS

Sukcesy Taylora i potencjalny wzrost wpływów Libii, Wybrzeża Kości Słoniowej oraz Burkiny Faso w Afryce Zachodniej budziły niepokój prezydenta Nigerii Ibrahima Babangidy. Babangida utrzymywał bliskie stosunki dyplomatyczne z Doem, a Nigeria podjęła w Liberii znaczące inwestycje, m.in. w liberyjski przemysł wydobywczy i naftowy[28][29].

Knownlyx encyclopedia image
Kościół św. Piotra w Monrovii, w którym doszło do masakry w 1990

29 lipca 1990 doszło do masakry w kościele luterańskim świętego Piotra w Monrovii, w której żołnierze AFL zabili ok. 600 cywilów Gio i Mano. Wydarzenie to stało się bezpośrednią przyczyną zagranicznej interwencji w Liberii. W sierpniu 1990 odbył się szczyt Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS) w Bandżulu, na którym podjęto decyzję o utworzeniu, pod nigeryjskim dowództwem, sił pokojowych pod nazwą Grupa Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej do spraw Monitorowania Zawieszenia Broni (ang. Economic Community of West African States Monitoring Group – ECOMOG). Poza Nigerią, która zapewniła ok. 75% kontyngentu[30], w skład ECOMOG weszli żołnierze m.in. z Gambii, Ghany, Gwinei i Sierra Leone. Oficjalnym celem ECOMOG było zapewnienie zawieszenia broni, ustanowienie rządu tymczasowego, zapobieżenie czystkom etnicznym, ewakuacja obcokrajowców, faktycznym – niedopuszczenie do zwycięstwa Charlesa Taylora i ochrona interesów Nigerii[31][32][33]. 24 sierpnia 1990 siły ECOMOG w liczbie ok. 3 tys. wylądowały we Freeport – portowej dzielnicy Monrovii[34]. Szczyt liczebności ECOMOG wyniósł 16 tys. w 1993[35].

ECOWAS zaprosił do Bandżulu również liberyjskich polityków i pod auspicjami tej organizacji stworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (ang. Interim Government of National Unity – IGNU) pod przywództwem Amosa Sawyera, profesora nauk politycznych[36][37].

Charles Taylor odrzucił postanowienia szczytu ECOWAS, a samą organizację nazwał „klubem dyktatorów”[36].

Pojmanie i śmierć Samuela Doego

Knownlyx encyclopedia image
Bojownicy INPFL w Monrovii w 1990

W styczniu 1990 od sił Taylora odłączyła się grupa pod dowództwem Prince’a Johnsona, która nazwała się Niezależnym Narodowo-Patriotycznym Frontem Liberii (ang. Independent National Patriotic Front of Liberia – INPFL). Była to jedna z mniej licznych grup biorących udział w wojnie domowej i przestała ona istnieć w 1992. W 1990 wzięła udział w oblężeniu Monrovii, a po przybyciu kontyngentu ECOMOG sprzymierzyła się z nim przeciwko NPFL[38][39].

9 września 1990 Doe postanowił odwiedzić świeżo ustanowioną bazę ECOMOG we Freeport. Nieznane są przyczyny tej wizyty, choć spekuluje się, że chciał zganić dowódcę ECOMOG gen. Arnolda Quainoo za brak kontaktu z nim od momentu przybycia sił ekspedycyjnych do Monrovii. W bazie ECOMOG jego eskorta została zaatakowana przez grupę bojowników INPFL. Doe został pojmany i zabrany do bazy rebeliantów, gdzie po brutalnych torturach został zamordowany. Tortury i egzekucja zostały uwiecznione na taśmie wideo[40]. Okoliczności tego wydarzenia nie są jasne, spekuluje się, że śmierć prezydenta Liberii była na rękę ECOWAS, który chciał zmusić Doego do rezygnacji i przekazać władzę w ręce rządu tymczasowego[37].

Pierwsze próby zawarcia pokoju

Po śmierci Doego AFL pod dowództwem gen. Hezekiaha Bowena podporządkowały się siłom ECOMOG, które, pod nowym dowództwem gen. Joshuy Dogonyary, wzmogły działania militarne w Monrovii, dzięki czemu rząd Sawyera zdobył kontrolę nad większą częścią stolicy[37][41]. Jednocześnie podejmowano próby rozmów pokojowych, w Bamako w listopadzie 1990, w Bandżulu w grudniu 1990, w Lomé w styczniu 1991, w Jamusukro czterokrotnie między czerwcem a październikiem 1991[42]. Wszystkie te próby zawiodły i skutkowały jedynie tymczasowymi przerwami w działaniach wojennych. Intensywność konfliktu uległa jednak obniżeniu[39].

Do rozmów w Bamako w Liberii zginęło ok. 80 tys. osób. Monrovia została poważnie zniszczona, odcięto dopływ wody i elektryczności, panował głód. Organizacje charytatywne szacowały, że dziennie w mieście z głodu i chorób umierało 50–60 osób. Wg słów uciekiniera z Monrovii, cytowanego przez „The New York Times”: Monrovia jest martwa... Nic się tam nie dzieje. Ciała zabitych leżą wszędzie dookoła, domy są spalone, a sklepy obrabowane[43]. Raport Freedom in the World 1990–1991 autorstwa Freedom House opisał Monrovię jako miasto-widmo, w którym zostali tylko głodujący ludzie i gnijące ciała[44].

W lipcu 1991 wojska NPFL zajęły Ziah Town we wschodniej Liberii, zdobywszy 95% terytorium kraju i osiągnąwszy zenit swojej siły[45]. Charles Taylor na zajętych przez siebie obszarach zaczął tworzyć struktury własnego państwa pod nazwą Wielka Liberia (ang. Greater Liberia). Wprowadził własną walutę, system podatkowy i bankowy, uruchomił program telewizyjny i kilka stacji radiowych[46].

Wojna domowa w Sierra Leone

Knownlyx archive image Główny artykuł: Wojna domowa w Sierra Leone.

Wobec niemożności zdobycia stolicy Taylor postanowił rozszerzyć swoje wpływy na Sierra Leone, które było najsłabszym krajem wśród członków ECOWAS. W marcu 1991 z terenów kontrolowanych przez NPFL do Sierra Leone wkroczyli bojownicy ugrupowania Zjednoczony Front Rewolucyjny (ang. Revolutionary United Front – RUF), uzbrojonego i uzupełnionego żołnierzami przez NPFL[47].

Powstanie ULIMO i ponowna eskalacja

W maju 1991 byli zwolennicy Doego założyli w Sierra Leone Zjednoczony Ruch Wyzwolenia na Rzecz Demokracji (ang. United Liberation Movement of Liberia for Democracy – ULIMO) pod przywództwem Alberta Karpeha, ministra obrony w rządzie Doego[48]. Początkowo siły ULIMO walczyły z RUF w Sierra Leone, a we wrześniu 1991 wkroczyły do Liberii i zajęły położone na zachodzie kraju tereny bogate w diamenty w hrabstwach Lofa i Gbarpolu. ULIMO powstał jako sojusz Zjednoczonych Sił Obronnych Liberii (ang. Liberian United Defense Force – LUDF) Karpeha oraz Ruchu Odkupienia Muzułmanów (ang. Movement for the Redemption of Muslims – MRM) pod wodzą Alhajiego Kromaha. Od początku ULIMO był niespójną grupą, w której dochodziło do licznych sporów. W czerwcu 1992 Karpeh został zamordowany z inicjatywy Kromaha, a w kwietniu 1994 organizacja rozpadła się na ULIMO-J, zdominowany przez Krahnów pod wodzą Roosevelta Johnsona i ULIMO-K, zdominowany przez Mandinków pod przywództwem Alhajiego Kromaha[49][50]. ULIMO przedstawiał się jako „obrońca konstytucyjnej władzy” i utrzymywał przyjazne stosunki z AFL. Organizacja była dozbrajana przez Nigerię i współdziałała z siłami ECOMOG[51].

Postanowienia z Jamusukro zakładały demobilizację i rozbrojenie walczących sił oraz przeprowadzenie wyborów w kwietniu 1992. NPFL opóźniał jednak złożenie broni, tłumacząc się agresją ze strony ULIMO, który nie był stroną umowy. W lipcu 1992 ECOWAS oskarżył NPFL o torpedowanie procesu pokojowego i wyznaczył Taylorowi termin 30 dni na podporządkowanie się postanowieniom rozejmu[52]. W tym samym okresie doszło do ofensywy ULIMO, który w szybkim tempie zdobył kontrolę nad hrabstwami Lofa i Grand Cape Mount[53].

Doszło do ponownej eskalacji działań wojennych, w październiku 1992 siły Taylora przypuściły atak na Monrovię i obległy ją. Ofensywa ta jest znana pod nazwą Operacja Ośmiornica (ang. Operation Octopus). Siły ECOMOG odparły NPFL po dwóch miesiącach walk. Do kwietnia 1993 siły ECOMOG i ULIMO zdobyły terytorium w trójkącie Monrovia–Kakata–Buchanan, czym pozbawiły NPFL dostępu do ważnego portu, przez który eksportowano surowce naturalne[54][55].

19 listopada 1992 Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła rezolucję nr 788 wprowadzającą embargo na dostawy broni dla stron konfliktu, poza ECOMOG, oraz ustanawiająca specjalnego wysłannika ONZ do Liberii. ECOWAS zintensyfikował wówczas działania lotnictwa, co wywołało spięcie z Wybrzeżem Kości Słoniowej, które oskarżało Nigerię o naruszanie jej przestrzeni powietrznej. Nigeryjczycy zbombardowali nawet – rzekomo przypadkiem – iworyjską miejscowość Gbinta, a wskutek nalotu zginęło kilka osób. Nigeryjczycy próbowali w ten sposób zniechęcić Wybrzeże Kości Słoniowej do udzielania pomocy Taylorowi, nie przyniosło to jednak zakładanych skutków, a Félix Houphouët-Boigny zezwolił NPFL na korzystanie z portu w Abidżanie[56].

Jednocześnie rosła krytyka działań ECOMOG, który był oskarżany przez międzynarodowe organizacje, w tym Czerwony Krzyż, Lekarzy bez Granic i UNHCR, o okradanie i nękanie ludności cywilnej, naloty na miasta i wsie, zbombardowanie szpitala w Buchananie, nieprzepuszczanie konwojów z pomocą humanitarną, niszczenie zakładów przemysłowych[57]. Na początku 1994 żołnierze ECOMOG rozmontowali maszyny i urządzenia o wartości 50 mln USD z portu w Buchananie i sprzedali je na złom[58]. Ludność Liberii żartobliwie rozwijała skrót ECOMOG jako Every Car Or Moving Object Gone (pol. zniknęły wszystkie samochody i przedmioty ruchome)[59].

Porażki NPFL i porozumienie w Kotonu

W połowie 1993 ECOMOG zablokował szlaki komunikacyjne NPFL z Wybrzeżem Kości Słoniowej, co odcięło go od dostaw broni oraz możliwości wywozu bogactw naturalnych. Wyraźnie osłabiło to pozycję Taylora i skłoniło do podjęcia rozmów. Jednocześnie w Nigerii prezydent Ibrahim Babangida zmagał się z coraz większą krytyką w związku z kosztami operacji w Liberii[60].

W czerwcu 1993 w okolicy miejscowości Harbel zamordowano ok. 600 uchodźców. IGNU o zbrodnię oskarżyło NPFL, ale śledztwo ONZ wskazało, że została ona dokonana przez AFL. Faktyczne sprawstwo jest niepewne, przy czym upublicznienie wiadomości o zbrodni było korzystne dla NPFL, który liczył na zawieszenie broni[61][62].

25 lipca 1993 doszło do podpisania porozumienia pokojowego w Kotonu. Porozumienie zakładało stworzenie nowego rządu tymczasowego w miejsce IGNU, pod nazwą Przejściowy Narodowy Rząd Liberii (ang. Liberian National Transitional Government – LNTG), który miał składać się z przedstawicieli IGNU, NPFL i ULIMO. Na początku 1994 miały odbyć się wybory. Ze względu na nieporozumienia między stronami realizacja porozumienia przebiegała powoli, a LNTG ukonstytuował się dopiero w marcu 1994, z przewodniczącym Davidem Kpormakporem[63][64]. Ustalenia porozumienia w Kotonu zostały potem zmodyfikowane postanowieniem w Akosombo we wrześniu 1994 i w Akrze w grudniu 1994[65].

Od 1993 w południowo-wschodniej Liberii operowała organizacja pod nazwą Liberyjska Rada Pokoju (ang. Liberia Peace Council – LPC) pod dowództwem George’a Boleya. Początkowo był to ruch społeczny, jednak po podpisaniu porozumienia w Kotonu przekształcono go w grupę wojskową. LPC służyła jako narzędzie AFL oraz Nigeryjczyków do potajemnego łamania postanowień porozumienia[66]. LPC odbiło z rąk NPFL hrabstwa Grand Bassa, Sinoe, River Cess, Grand Gedeh i Grand Kru. Zmniejszyło to terytorium we władzy Taylora do 50% kraju i odcięło go od ważnych zasobów naturalnych[63].

W listopadzie 1993 w reakcji na działania ULIMO w hrabstwie Lofa, powstały Siły Obrony Lofa (ang. Lofa Defence Force – LDF) pod wodzą Francois Massaquoi. Były one najmniejszą i najkrócej istniejącą z istotniejszych grup bojowych i składały się głównie z członków grupy etnicznej Loma. Początkowo były wspierane przez Charlesa Taylora, jednak potem zwróciły się przeciwko niemu[67][68].

Utworzenie UNOMIL

Między listopadem 1992 a marcem 1993 w Liberii przebywał specjalny wysłannik ONZ Trevor Gordon-Somers. W raporcie ze swojej misji rekomendował on utrzymanie w mocy rezolucji z 19 listopada 1992 oraz podtrzymanie postanowień umowy pokojowej z Jamusukro, zmianę składu wojsk ECOMOG ze względu na ich stronniczość oraz wysłanie do Liberii obserwatorów z ramienia ONZ[69].

Pod wpływem rekomendacji Gordona-Somersa oraz porozumienia w Kotonu 22 września 1993 ONZ rezolucją nr 866 ustanowiła Misję Obserwacyjną Organizacji Narodów Zjednoczonych w Liberii (ang. United Nations Observation Mission in Liberia – UNOMIL) w składzie 368 obserwatorów. Jej zadaniem było wsparcie ECOMOG w egzekwowaniu postanowień pokojowych. W reakcji na decyzję ONZ Organizacja Jedności Afrykańskiej zdecydowała o przysłaniu swojego kontyngentu wojskowego do Liberii. W styczniu 1994 przybyły jednostki tanzańskie i ugandyjskie, które zastąpiły część sił nigeryjskich[70].

Rozłam w NPFL i stworzenie Koalicji

We wrześniu 1994 doszło do rozłamu w NPFL – Tom Woewiyu, Laveli Supuwood i Samuel Dokie, bliscy współpracownicy Taylora, stworzyli NPFL-Centralną Radę Rewolucyjną (ang. NPFL-Central Revolutionary Council – NPFL-CRC)[71]. NPFL-CRC zawiązała sojusz z LPC, LDF, częścią bojowników ULIMO oraz AFL. Koalicja zaatakowała NPFL i zdobyła Gbarngę, główną siedzibę Taylora[72]. Atak na Gbarngę miał miejsce podczas negocjacji pokojowych w Akosombo, które odbywały się pod auspicjami prezydenta Ghany Jerry'ego Johna Rawlingsa. Motywacją do ataku było niezadowolenie Nigerii z ghańskiej próby przejęcia wiodącej roli w negocjacjach[73].

Na przełomie 1994 i 1995 NPFL ponownie zaczął odnosić sukcesy militarne i odbił swoją stolicę. Siły Taylora były już jednak coraz bardziej wyczerpane i traciły kontrolę nad tyłami. Z drugiej strony Nigeria, Tanzania i Uganda zaczęły redukować liczebność swoich kontyngentów w Liberii. Dyktator Nigerii, Sani Abacha, spotkał się z Taylorem i przekonał go do przystąpienia do rozmów pokojowych. W czerwcu 1995 rozpoczęły się rozmowy w Abudży, a działania wojenne niemal ustały[74][70].

Porozumienia w Abudży

Knownlyx encyclopedia image
Bojownicy NPFL szukają bojowników ULIMO-J w Monrovii, 1996
Knownlyx encyclopedia image
Punkt kontrolny ECOMOG na drodze do Monrovii, 1997

19 sierpnia 1995 w Abudży podpisano trzynaste porozumienie pokojowe. Do Monrovii uroczyście wjechali trzej główni dowódcy: Charles Taylor, George Boley (LPC) i Alhaji Kromah (ULIMO-K). Taylor przybył do miasta złotym mercedesem, ubrany cały na biało. Ustanowiono nowy rząd (LNTG II), składający się z sześcioosobowej Rady Państwa pod przywództwem Wiltona Sankawuli z udziałem Taylora, Boleya i Kromaha oraz 18-osobowej Rady Ministrów, w której stanowiska przypadły w udziale wszystkim ugrupowaniom zbrojnym[75][76]. Nowa władza miała przeprowadzić wybory w 1996[77].

Wciąż trwały jednak sporadyczne walki, szczególnie na zachodzie – między dwoma ugrupowaniami ULIMO, oraz na wschodzie – między NPFL a LPC. W kwietniu 1996 NPFL i ULIMO-K przeprowadziły atak na siły ULIMO-J w Monrovii. Wywołało to kolejny exodus ludności. Szacuje się, że ze stolicy uciekło wówczas 350 tys. ludzi, z czego 3,5 tys. weszło na pokład nigeryjskiego statku handlowego Bulk Challenge, który potem przez 10 dni błąkał się po Oceanie Atlantyckim bez żywności, lekarstw i z panującą na pokładzie dyzenterią, a żaden port nie chciał go przyjąć[78][79].

17 sierpnia 1996 podpisano nowe porozumienie w Abudży. Z nowego rządu (LNTG III) wykluczono ULIMO-J, a na miejsce Wiltona Sankawuli jako przewodniczącą wybrano Ruth Perry. Była ona pierwszą kobietą we współczesnych dziejach Afryki piastującą urząd głowy państwa. Porozumienie zakładało rozbrojenie i demobilizację walczących sił oraz ustanawiało datę wyborów na maj 1997, później przesuniętą na lipiec[80].

31 października 1996 bojownicy LPC podjęli próbę zabicia Charlesa Taylora w pałacu prezydenckim w Monrovii. Próba była jednak nieudana, gdyż zamachowcy wycofali się, myśląc, że Taylor zginął[81].

Na przełomie 1996 i 1997 ECOMOG przystąpił do rozbrojenia walczących stron. W lutym 1997 oszacowano, że rozbrojono 62% bojowników[82].

Rozbrojeni wg stanu na 9 lutego 1997[82]
Grupa Liczebność wg
szacunków
z listopada 1996 		Liczebność
podczas
rozbrojenia 		Liczba
rozbrojonych 		Procent
NPFL 25 000 12 500 11 553 92,42
ULIMO-K 12 460 6800 5622 82,68
AFL 8374 7000 571 8,15
ULIMO-J 7776 3800 1114 29,32
LDC 4650 2500 1223 48,92
LDF 750 400 249 62,25
Razem 59 370 33 000 20 332 61,61

Wybory w 1997

Knownlyx encyclopedia image
Nigeryjski żołnierz ECOMOG w Liberii w 1997

Przed wyborami dotychczasowe organizacje wojskowe przekształciły się w partie: NPFL w Narodową Partię Patriotyczną (ang. National Patriotic Party – NPP), LPC w Narodowo-Demokratyczną Partię Liberii (ang. National Democratic Party of Liberia – NDPL), ULIMO-K w Partię Koalicyjną Całej Liberii (ang. All Liberia Coalition Party – ALCOP). Reaktywacji uległy także partie działające przed wybuchem wojny[83].

19 lipca 1997 przeprowadzono wybory prezydenckie i parlamentarne (w ramach jednej listy wyborczej – liczba miejsc w parlamencie była przydzielana proporcjonalnie do poparcia w wyborach prezydenckich). Taylor i jego partia wygrali zdecydowanie z wynikiem 75,3%. Drugie miejsce z wynikiem 9,6% zajęła Ellen Johnson-Sirleaf z Partii Jedności (ang. Unity Party – UP), a trzecie z wynikiem 4,0% Alhaji Kromah z partii ALCOP. Zagraniczni obserwatorzy orzekli, że wybory były wolne i uczciwe. Jednakże sugerowano, że Liberyjczycy zagłosowali na Taylora m.in. ze względu na obawę, że jeśli nie wygra wyborów, to ponownie rozpocznie wojnę. Podczas wyborów popularność zdobyła piosenka, w której o Taylorze śpiewano: He killed my Pa – He killed my Ма – I'll vote for him (pol. Zabił mi ojca – Zabił mi matkę – Zagłosuję na niego). Taylor przejął władzę 2 sierpnia 1997 i data ta jest uważana za symboliczny koniec pierwszej wojny domowej w Liberii[84][85][86].

Terror i czystki etniczne

Istotnym aspektem wojny domowej w Liberii były konflikty etniczne, których osią był antagonizm Krahn i Mandinka – Gio i Mano(inne języki). Jednakże grupy etniczne Sapo i Grebo posługują się językiem podobnym do Krahnów, więc nierzadko padały ofiarą terroru wymierzonego w tych ostatnich[87].

Wielu Krahnów mieszkało w hrabstwie Grand Gedeh, więc nawet pochodzenie z tego regionu mogło być wystarczające, by zostać uznanym za Krahna. Grupy etniczne Vai(inne języki) i Mende wyznają islam, tak jak Mandinkowie, więc mylono je ze sobą. W hrabstwie Lofa brutalne działania ULIMO-K doprowadziły do konfliktu Mandinków z grupami Loma i Kpelle. Z kolei w hrabstwie Sinoe doszło do walk między Kru a Sapo[88].

Pojedynczymi zbrodniami na ludności cywilnej o największej skali były masakry[89]:

  • w Nimbie na ludności Gio i Mano przeprowadzone przez AFL na samym początku konfliktu,
  • w Buchananie, gdzie NFPL zabił setki Krahnów i Mandinków w maju 1990,
  • w kościele św. Piotra w Monrovii w lipcu 1990, gdzie AFL zabiły ok. 600 Gio i Mano,
  • w Bakedu w lipcu 1990, gdzie NPFL zabił ok. 500 Mandinków,
  • w Harbelu w czerwcu 1993, gdzie siły AFL lub NPFL zabiły ok. 600 uchodźców.

Liberyjczycy spotykali się jednak z terrorem bez względu na ich etniczność, a przemoc była nierzadko kierowana wręcz losowo. Istotną składową aparatu przemocy były punkty kontrolne na drogach, zakładane przez bojowników poszczególnych frakcji. Stanowiły one element systemu kontroli ruchu ludności i miały służyć m.in. wyłapywaniu przedstawicieli „wrogich” grup etnicznych oraz dezerterów z własnych sił. Dodatkowo umożliwiały one bojownikom dokonywanie grabieży i załatwianie osobistych porachunków. Codziennością były akty zemsty w związku z kłótniami o ziemię, niesnaskami rodzinnymi czy na nauczycielach. Żołnierze w punktach kontrolnych używali alkoholu i narkotyków, co czyniło ich zachowanie jeszcze mniej przewidywalnym. Punkty kontrolne nierzadko były „ozdabiane” ludzkimi kośćmi, by podkreślać związane z nimi zagrożenie, a jeden z punktów ULIMO-K rzekomo jako szlabanu używał sznura z ludzkich jelit[90].

Szczególnie złą sławą cieszył się punkt kontrolny NPFL o nazwie God Bless You Gate (pol. Brama Niech Cię Bóg Błogosławi) na drodze do Kakaty, gdzie strażnicy mieli małpę, która ich zdaniem posiadła moc rozpoznawania Krahnów. Każda osoba dotknięta przez małpę była zabijana na miejscu[91].

Podczas wojny pojawiały się też – potwierdzone materiałem fotograficznym – doniesienia o aktach kanibalizmu. Jakkolwiek były one praktykowane przez różne frakcje, to szczególne nasilenie osiągnęły w latach 1992–1993 podczas ataku ULIMO na hrabstwo Lofa[92].

Na porządku dziennym były grabieże, a dla wielu żołnierzy zdobycie dóbr materialnych było istotnym motywatorem przystąpienia do zbrojnych grup[93].

Mohammed Fofana, 15-latek, uzasadniał przystąpienie do NPFL tym, że jego bracia przekonali go o możliwości zdobycia na wojnie samochodu. Z kolei jeden z bojowników ULIMO dołączył do walk dzięki osobistej obietnicy Alhajiego Kromaha, że zdobędzie milion dolarów. Do największej eskalacji aktów grabieży doszło podczas walk o Monrovię w latach 1990, 1992 i 1996, kiedy do miasta przyjeżdżali nawet cywile z innych hrabstw, by wziąć udział w podziale łupów wojennych. Żołnierze, którzy zdobyli dość łupów, podejmowali próby dezercji, co było jednym z powodów konieczności utrzymywania licznych punktów kontrolnych na drogach[93].

Udział dzieci w wojnie

W wojnie walczyło od 5 do nawet 20 tys. dzieci, stanowiły one ok. 15% sił[94][95]. Rekrutacja dzieci została zapoczątkowana przez NPFL, który tworzył dziecięce oddziały pod nazwą Jednostki Małych Chłopców (ang. Small Boys Units – SBU)[96][27]. W NPFL młodzi żołnierze byli tatuowani, co miało ułatwiać identyfikację i wzmocnić ich poczucie przynależności do grupy[97].

Z dzieci-żołnierzy korzystały jednak wszystkie ugrupowania biorące udział w wojnie. Jeden z dowódców ULIMO-J, Joshua Milton Blahyi, dowodził oddziałem składającym się głównie z dzieci. Jego podwładni zasłynęli walką nago, przez co do Blahyiego przylgnął przydomek General Naked Butt (pol. Generał Goły Tyłek). Jednostka popełniła wiele zbrodni wobec ludności cywilnej. Według słów jej lidera zabiła ona 20 tys. ludzi[98]. Dzieci służyły nie tylko jako żołnierze, ale były też zmuszane do wykonywania pracy jako robotnicy, kucharze, sprzątacze czy wywiadowcy. Dziewczynki stanowiły ok. 30% stanu liczebnego żołnierzy-dzieci[99]. Były często przydzielane dowódcom jako pomoc domowa. Dzieci były regularnie wykorzystywane seksualnie przez starszych[96].

Dzieci były zarówno rekrutowane dobrowolnie, jak i porywane, również przez dzieci-żołnierzy. Nierzadko trafiały na front po przeszkoleniu trwającym ledwie kilka dni[100].

Istniały jednak też specjalne programy szkoleniowe dla młodocianych, podczas których w leśnych obozach zmuszano dzieci do oglądania filmów propagujących przemoc nienawiść i psychiczne znęcanie się nad słabszymi, indoktrynowano na podłożu rasowym i klasowym, uzależniano od narkotyków, a następnie szkolono do walki[101].

W 1997 w Liberii stworzono rządowy program reintegracji młodocianych weteranów, ale nie osiągnął on zamierzonych celów[102].

Finansowanie wojny przez NPFL

Ważną rolę w zapewnieniu NPFL zdolności do prowadzenia działań oraz w finalnym zwycięstwie Charlesa Taylora pełniło finansowanie wojny poprzez eksploatację liberyjskich bogactw naturalnych i ich sprzedaż za granicę. W procederze tym nierzadko brały udział amerykańskie i europejskie firmy, które kupowały produkty z terenu „Wielkiej Liberii”, płaciły podatki rządowi Taylora lub udzielały mu pożyczek. Według szacunków NPFL uzyskał ze sprzedaży bogactw naturalnych i łupów wojennych co najmniej 110 mln USD[103], co odpowiada kwocie ok. 240 mln USD w przeliczeniu na dolary amerykańskie z 2024[a] oraz ok. 950 mln PLN[b].

Ruda żelaza

Na początku wojny NPFL przejął kopalnię rudy żelaza w Yekepie oraz objął kontrolę nad zarządzającą kopalnią spółką LIMINCO. Kopalnia ucierpiała w wyniku starć, a LIMINCO uzyskała kredyty na remont o łącznej wartości 4 mln USD, m.in. od europejskich banków Credit Suisse i Société Générale. Do 1993, kiedy port w Buchananie został zajęty przez ECOMOG, co uniemożliwiło wywóz surowca, za granicę sprzedano rudę żelaza o wartości niemal 100 mln USD, m.in. francuskiej firmie Sollac. Ze względu na wysokie koszty tej działalności faktyczne zyski NPFL z tytułu sprzedaży rudy żelaza stanowiły niewielki ułamek przychodów[106][107].

Kauczuk

W rękach sił Taylora znalazły się dwie plantacje kauczuku należące do spółek zagranicznych – plantacja Liberian Agricultural Company (własność amerykańskiego koncernu Uniroyal) w okolicy Buchananu oraz plantacja Firestone w okolicy miejscowości Harbel. Do 1993, kiedy plantacje zostały odbite przez ECOMOG, wyeksportowano z nich kauczuk o wartości ok. 60–80 mln USD. Plantacje działały na podstawie umowy z Charlesem Taylorem, w której zobowiązywały się do opłacania podatków, częściowo barterowo w formie ryżu, co przyniosło ok. 15 mln USD. Według słów Taylora przychody z plantacji Firestone były dla NPFL w pewnym momencie podstawowym źródłem dewiz[108][109].

Drewno

Z terenów zajętych przez NPFL, zwłaszcza wschodniej Liberii, wyeksportowano drewno o wartości ok. 130 mln USD. Trafiło ono m.in. do Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoch, Hiszpanii, Grecji, Portugalii i Turcji. Zajmowały się tym głównie prywatne firmy, m.in. iworyjskie, francuskie, włoskie, izraelskie, holenderskie i tajskie, które opłacały podatek oraz opłatę za pozwolenie na wycinkę. Szacowane dochody NPFL z tego tytułu wyniosły ok. 40 mln USD[110][111].

Diamenty

NPFL podjął prace wydobywcze na polach diamentowych w hrabstwach Lofa i Gbarpolu, jednak stracił nad nimi kontrolę na rzecz ULIMO w 1991. Istotniejsze z punktu widzenia organizacji były diamenty z Sierra Leone, które były uzyskiwane od RUF, np. w drodze barteru za broń i potem reeksportowane. Bojownicy RUF zajęli aluwialne złoża diamentów we wschodnim Sierra Leone już w 1991, ale wydobycie było raczej sporadyczne i podejmowane indywidualnie. Najistotniejsze źródło diamentów w Sierra Leone, pole Koidu w dystrykcie Kono, zostało zajęte przez RUF w 1992, ale dopiero w 1995 podjął on intensywną eksploatację złoża, po czym szybko utracił nad nim kontrolę. W 1997 RUF zajął też pole Tongo w dystrykcie Kenema. Ogółem szacuje się, że dochód NPFL z tytułu sprzedaży diamentów z pól Koidu i Tongo wyniósł ok. 17 mln USD[112][c].

Kawa i kakao

Kawa i kakao były głównie uprawiane w hrabstwach Nimba i Lofa oraz w środkowej Liberii, ale do 1995 produkcja tych surowców rolnych niemal całkowicie się załamała. Produkty te trafiały głównie do Wybrzeża Kości Słoniowej, a łączna wartość ich eksportu wyniosła ok. 30 mln USD, z czego do NPFL trafiło ok. 5 mln USD[114].

Marihuana

NPFL zachęcał rolników do uprawy marihuany, która była zużywana głównie na bieżące potrzeby bojowników, chociaż część sprzedawano do Wybrzeża Kości Słoniowej, skąd docierała też do Europy. Wpływy do budżetu NPFL prawdopodobnie nie były istotne[115].

Grabież

NPFL zdobywał łupy wojenne przede wszystkim podczas zajmowania nowego terytorium oraz bitew i raczej utrzymywał poprawne stosunki z ludnością na tyłach, by zapewnić sobie dopływ żywności. Grabieże dotyczyły w szczególności środków transportu oraz sprzętu z fabryk, które zwykle były sprzedawane za granicą. NPFL spieniężył np. maszyny z kopalni rudy żelaza Bong Mining Company w Bong Town oraz samochody organizacji humanitarnych zdobyte podczas Operacji Ośmiornica oraz bitew o Gbarngę. Siły Taylora pobierały też od organizacji humanitarnych opłaty za możliwość przejazdu przez swoje terytorium[116].

Szacowane dochody NPFL (w mln bieżących USD)[117][d]
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 Razem[e]
Ruda żelaza 0,5 0,5 0,5 - - - - - 3,5
Drewno 3,9 5,5 7,9 6,5 2,6 3,4 5,2 6,5 89,4
Kauczuk 1,4 2,3 (ryż) 2,1 (ryż) 1,7 0,4 0,7 1,7 3,8 30,2
Diamenty ? ? ? ? ? 9,2 ? 7,8 34,2
Kawa i kakao 1,5 1,0 0,8 0,6 0,3 0,0 0,2 0,2 10,4
Grabieże 10,0 - 5,0 - 2,5 - 15,0 - 70,5
Razem 17,3 9,3 16,3 8,8 5,8 13,3 22,1 18,3 238,1

Skutki

Knownlyx encyclopedia image
Piramida demograficzna Liberii w 2020. „Wcięcia” dla kohort w wieku 23–31 lat odpowiadają pokoleniu urodzonemu podczas wojny domowej. Nadmiar liczby kobiet dla kohort powyżej 46. roku życia wynika ze zgonów mężczyzn podczas działań wojennych.
Knownlyx encyclopedia image
PKB Liberii w cenach stałych (1988 = 100)

Podczas I wojny domowej w Liberii z przedwojennej populacji 2,5 mln zginęło ok. 150 tys. ludzi[f], ok. 1,7 mln było zmuszonych opuścić swoje domy, z czego ok. 40% udało się za granicę. 300 tys. uchodźców wciąż przebywało poza Liberią w 1999, dwa lata po zakończeniu wojny. Wojna zdestabilizowała sytuację w regionie i opóźniła procesy demokratyzacji[119][120].

Kraj został splądrowany, infrastruktura zniszczona, a gospodarka załamała się. Ucierpiały zwłaszcza rolnictwo i przemysł wydobywczy. Znacznie spadła produkcja kluczowych towarów eksportowych, takich jak kauczuk (spadek produkcji o 70%), kawa (spadek niemal do zera), kakao (spadek o 75%) i drewno (spadek produkcji o 85%). Załamanie widoczne było również w wydobyciu i eksporcie zasobów naturalnych: rudy żelaza (spadek o ponad 90%), boksytów, rutylu, oraz diamentów (spadek o 90%)[121][122][123]. Podczas wojny zburzono największą hydroelektrownię i tamę w Mount Coffee i poważnie uszkodzono rafinerię naftową. Działania wojenne przerwały też plany utworzenia specjalnej strefy ekonomicznej, w której miało działać 50 fabryk[124]. W 1995 PKB Liberii stanowił ledwie 10% wartości z 1988. Wpływ wojny na gospodarkę okazał się przy tym długotrwały: w 2024 całkowity PKB Liberii stanowił 80% wartości z 1988, a w ujęciu per capita: 35%[125].

II wojna domowa w Liberii

Układy pokojowe i wybory nie przyniosły Liberii trwałego pokoju. Charles Taylor prowadził rządy oparte na terrorze i korupcji. Próbował też budować swoje wpływy w sąsiednich krajach poprzez wspieranie działalności zbrojnych grup. W odpowiedzi kraje sąsiednie zaczęły wspierać liberyjską opozycję, co doprowadziło do wybuchu kolejnej wojny domowej w 1999. Zakończyła się ona w 2003 porażką Taylora, jego wygnaniem i ostatecznie postawieniem przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości w Hadze[126].

Uwagi

  1. ↑ Według zmian cen produktów konsumpcyjnych w USA na podstawie bazy FRED[104].
  2. ↑ Według średniego kursu USDPLN w 2024 wg fixingów NBP[105].
  3. ↑ Według Gerdesa podawane w niektórych źródłach roczne przychody z eksportu diamentów rzędu 300 mln USD, pochodzące z belgijskich statystyk importu diamentów z Liberii, są niewiarygodne, po pierwsze dlatego, że przedwojenny eksport diamentów z Liberii wynosił tylko ok. 10 mln USD rocznie, a po drugie dlatego, że podczas wojny domowej diamenty z innych krajów były deklarowane jako liberyjskie, by ukryć fakt naruszenia umów z dominującą na rynku diamentów belgijską firmą de Beers[113].
  4. ↑ Tabela nie obejmuje wszystkich możliwych źródeł dochodów NPFL, niepewność dotycząca szacunków jest też wysoka, zwłaszcza w przypadku grabieży.
  5. ↑ w cenach stałych z 2024.
  6. ↑ Ellis postuluje, że ta liczba jest zawyżona i wzięła się z nieprawidłowej interpretacji szacunku ONZ, który opisywał liczbę ofiar, a nie zabitych. Zdaniem Ellisa, faktyczna liczba zabitych to ok. 60–80 tys.[118]

Przypisy

  1. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 28–29, 31.
  2. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 31.
  3. ↑ a b Claassen i Salin 1991 ↓, s. 137.
  4. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 49.
  5. ↑ Gniadek 2006 ↓, s. 171.
  6. ↑ Claassen i Salin 1991 ↓, s. 140.
  7. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 33.
  8. ↑ Carey Winfrey: After Liberia's Costly Rioting, Great Soul-Searching". The New York Times (30 maja 1979), ISSN 0362-4331. [dostęp 10-09-2025].
  9. ↑ Sanford J. Ungar: Liberia: A Revolution, or Just Another Coup? w: The Atlantic Monthly, rocznik 247, 1981, ISSN 1072-7825, s. 23–30.
  10. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 39.
  11. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 53.
  12. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 42–43.
  13. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 45–46.
  14. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 40–41.
  15. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 43–44.
  16. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 44–46.
  17. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 59–60.
  18. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 47.
  19. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 50, 52–53.
  20. ↑ Gniadek 2006 ↓, s. 172.
  21. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 51–52.
  22. ↑ Gniadek 2006 ↓, s. 174.
  23. ↑ a b Gerdes 2013 ↓, s. 37.
  24. ↑ a b Trzciński 2002 ↓, s. 55–56.
  25. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 76.
  26. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 56–57.
  27. ↑ a b Ellis 1999 ↓, s. 79.
  28. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 58–59.
  29. ↑ Gniadek 2006 ↓, s. 175.
  30. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 176.
  31. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 58–59.
  32. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 2.
  33. ↑ Tuck 2000 ↓, s. 5.
  34. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 59.
  35. ↑ Tuck 2000 ↓, s. 2.
  36. ↑ a b Trzciński 2002 ↓, s. 62.
  37. ↑ a b c Gerdes 2013 ↓, s. 40.
  38. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 35.
  39. ↑ a b Trzciński 2002 ↓, s. 61.
  40. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 6–11.
  41. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 87.
  42. ↑ George Klay Kieh jr: Peace Agreements and the Termination of Civil Wars – Lessons from Liberia, [dostęp: 10-09-2025].
  43. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 64.
  44. ↑ Freedom House: Freedom in the World 1990–1991, Nowy Jork 1991, ISBN 0-9320-8865-1, s. 244.
  45. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 42.
  46. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 65.
  47. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 41.
  48. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 94–95.
  49. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 38.
  50. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 61, 94–96.
  51. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 34–35.
  52. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 66–67.
  53. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 67.
  54. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 43.
  55. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 68.
  56. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 68–69.
  57. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 69.
  58. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 173.
  59. ↑ Tuck 2000 ↓, s. 9.
  60. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 72.
  61. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 71.
  62. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 100–101.
  63. ↑ a b Gerdes 2013 ↓, s. 44.
  64. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 78.
  65. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 80.
  66. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 36.
  67. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 37, 45.
  68. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 76.
  69. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 70.
  70. ↑ a b Trzciński 2002 ↓, s. 74.
  71. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 45.
  72. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 47.
  73. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 103.
  74. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 47–49.
  75. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 82.
  76. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 105.
  77. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 52.
  78. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 54–55.
  79. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 83.
  80. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 86.
  81. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 56.
  82. ↑ a b Gerdes 2013 ↓, s. 57.
  83. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 87.
  84. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 59.
  85. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 91–92.
  86. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 109.
  87. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 113–114.
  88. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 113–114, 129.
  89. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 313.
  90. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 116–118, 146.
  91. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 116–118.
  92. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 147–149.
  93. ↑ a b Ellis 1999 ↓, s. 123–125.
  94. ↑ Stańczyk 2017 ↓, s. 247.
  95. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 132.
  96. ↑ a b Human Rights Watch: How to Fight, How to Kill: Child Soldiers in Liberia, A1602, 02/02/2004, [dostęp: 10-09-2025].
  97. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 166.
  98. ↑ Damon Tabor, "The Greater the Sinner", The New Yorker (06/03/2016), [dostęp: 11-09-2025].
  99. ↑ Kirsten Gislesen, A Childhood Lost? The Challenges of Successful Disarmament, Demobilisation and Reintegration of Child Soldiers: The Case of West Africa, Norsk Utenrikspolitisk Institutt Working Paper 712 (2006), s. 15.
  100. ↑ Human Rights Watch: How to Fight, How to Kill: Child Soldiers in Liberia, A1602, 02/02/2004, [dostęp: 10-09-2025].
  101. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 165–166.
  102. ↑ Kirsten Gislesen, A Childhood Lost? The Challenges of Successful Disarmament, Demobilisation and Reintegration of Child Soldiers: The Case of West Africa, Norsk Utenrikspolitisk Institutt Working Paper 712 (2006), s. 11.
  103. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 81–103.
  104. ↑ Consumer Price Index for All Urban Consumers: All Items in U.S. City Average. fred.stlouisfed.org. [dostęp 2025-10-04]. (ang.).
  105. ↑ Archiwum kursów średnich – tabela A. nbp.pl. [dostęp 2025-10-04]. (pol.).
  106. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 81–83.
  107. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 165.
  108. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 87–91.
  109. ↑ Patrice Taddonio, From the Archives: An Iconic Tire Company’s Secret History in Liberia, PBS 23/03/2023, [dostęp: 11-09-2025].
  110. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 84–85.
  111. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 165–166.
  112. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 91–95.
  113. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 92.
  114. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 96.
  115. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 97.
  116. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 97–102.
  117. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 103.
  118. ↑ Ellis 1999 ↓, s. 316.
  119. ↑ Stańczyk 2017 ↓, s. 245.
  120. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 164.
  121. ↑ Stańczyk 2017 ↓, s. 248.
  122. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 170–172.
  123. ↑ Gerdes 2013 ↓, s. 91–103.
  124. ↑ Trzciński 2002 ↓, s. 174.
  125. ↑ Bank Światowy: World Bank Open Data, GDP (constant LCU) – Liberia, GDP per capita (constant LCU) – Liberia, [dostęp: 11-09-2025].
  126. ↑ Marek Pawełczak: Konflikty w Afryce Zachodniej 1989–2006. [w:] Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, red. P. Ostaszewski, s. 885–886, Warszawa 2006. ISBN 9788305134729.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Rezolucje ONZ w sprawie wojny w Liberii

Treść porozumień pokojowych

Content available under CC BY-SA 4.0.

Source: Wikipedia.