PL EN DE FR ES IT PT RU JA ZH NL UK TR KO CS SV AR VI FA ID HU RO NO FI

Bukanier

Knownlyx archive imageZobacz też: bukanierzy.
Knownlyx encyclopedia image
Bukanier (ilustracja z książki Howarda Pyle’a o piratach)
Knownlyx encyclopedia image
Bukanierzy atakujący duży galeon hiszpański
Knownlyx encyclopedia image
Bukanierzy wymuszający haracz na mieszkańcach napadniętego miasta

Bukanier – członek karaibskiej społeczności piratów i myśliwych, składającej się ze zbiegów pochodzenia angielskiego, francuskiego i holenderskiego, osiedlających się od początku XVII wieku na hiszpańskich Wielkich Antylach[1][2].

Geneza

Ich nazwa pochodzi od francuskiego słowa boucan (zapożyczonego z języka mieszkańców Wielkich Antyli), oznaczającego ruszt do prażenia lub wędzenia mięsa upolowanych zwierząt, które było przedmiotem handlu[3]. Używane zamiennie określenie filibustier (lub flibustier) wywodzi się z francuskiego przekształcenia holenderskiego vrijbueter, czyli wolny łowca łupów (z tego samego źródłosłowu pochodzi angielskie freebooter – synonim pirata)[4].

Wśród zbiegów znajdowali się byli żołnierze oraz kryminaliści, jak również osoby uciekające przed prześladowaniami religijnymi i poszukujące schronienia w trudno dostępnych kryjówkach. Po okresie wojen religijnych w Europie, gdy w połowie XVII wieku nastąpił okres pokoju, a równocześnie wzmogło się prześladowanie innowierców, szczególnie wielu z nich wyruszyło do Nowego Świata[5]. Polowali najpierw na zdziczałe bydło, a po usunięciu przez Hiszpanów z zachodniej części wyspy Haiti (zwanej wówczas Hispaniolą) w 1640 roku, rozpoczęli działalność piracką[1][2]. Wielu przyszłych bukanierów przybyło też jako przymusowi robotnicy francuskiej czy angielskiej Kompanii Zachodnioindyjskiej: oferowały one przewóz kolonisty do Ameryki, którego koszt należało odpracować po przyjeździe; po kilkuletniej, praktycznie niewolniczej pracy, przybysz mógł rozpocząć działalność na własną rękę i nierzadko przyłączał się do bukanierów[6].

Ich pierwotnymi siedzibami były pierwsze niehiszpańskie kolonie na Antylach: francuska Saint Kitts (której gubernatorem był Phillippe de Longvilliers de Poincy) i angielska Nevis. Po zlikwidowaniu tych osad przez oddziały hiszpańskie, przenieśli się na niewielką wyspę Tortugę, położoną u północnych wybrzeży Haiti[7], a następnie (po 1657 roku) do Port Royal na Jamajce[1][2]. W każdym przypadku uznawanie przez nich władzy tamtejszych królewskich gubernatorów było nominalne; natomiast przedstawiciele oficjalnej władzy nie ingerowali w ich działalność, pobierając jedynie od ich łupów dziesięcioprocentowy podatek[8]. Inną bazą była Île-à-Vache, położona między Tortugą a Jamajką[9].

Charakter i działalność

Bukanierzy (określani też jako korsarze) zorganizowani byli jako tak zwane Bractwo Wybrzeża. Decyzje o planowanych wyprawach i podziale zdobyczy podejmowano w sposób demokratyczny. Atakowali statki i napadali na tereny należące do Hiszpanii, sprzymierzając się z siłami Anglii, Francji i Holandii[1][2]. W pierwszym okresie atakowali głównie pojedyncze statki, zarówno pełne kolonialnych skarbów, jak i łodzie miejscowych rybaków[10]. Używali niewielkich, wzorowanych na indiańskich, łodzi, które nie nadawały się do otwartej walki z silnie uzbrojonymi okrętami, więc ich główną bronią była szybkość, zaskoczenie i bezwzględność[11].

W drugiej połowie XVII wieku, wobec zastosowanej przez Hiszpanów metody grupowania statków w silnie chronione konwoje, bukanierzy przestawili się na operacje lądowe połączone z rabowaniem miast kolonialnych. Jako pierwszy ekspedycję taką poprowadził Lewis Scot, zdobywając Campeche. W następnych latach Edward Mansfield (Mansvelt) zdobył Granadę, John Davis (Robert Searle) – Nikaraguę, a jeden z najsławniejszych bukanierów, Francuz François l’Olonnais, kolejno: Puerto Cavallo, San Pedro Sula, a w 1668 – dwa bogate miasta nad jeziorem Maracaibo[12]. W 1671 roku, pod dowództwem Walijczyka Henry’ego Morgana, zdobyli Panamę. Znani byli z bezwzględności – Morgan, szturmując w lipcu 1686 roku fort w Porto Bello, posłużył się mieszkańcami miasta jako żywymi tarczami[2]. W Veracruz piraci zgromadzili najważniejszych mieszkańców miasta w katedrze i w przypadku braku okupu, zagrozili im wysadzeniem w powietrze (otrzymali 200 tysięcy pesos)[13]. Niektórzy z bukanierów byli szczególnie znani z okrucieństwa – Francuz Montbars zasłużył sobie na przydomek „Eksterminator”[13], a Holender Roche Brasiliano miał zwyczaj przypiekać jeńców na ruszcie[14].

Pod koniec XVII wieku, po uznaniu przez Hiszpanów karaibskich posiadłości krajów wspierających bukanierów, zostali oni z nich usunięci[1][2]. Przenieśli się wówczas na wyspę New Providence na Bahamach, której główne miasto – Nassau, w pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku stało się ich główną bazą. Podejmowali również coraz odleglejsze wyprawy (między innymi na Pacyfik), lecz wobec zorganizowanego działania zachodnioeuropejskich flot wojennych, ich działalność stopniowo wygasła[15].

Cenne źródło dla poznania życia i dziejów bukanierów stanowią wspomnienia zatytułowane Bukanierzy amerykańscy, których autorem był chirurg-bukanier Alexandre Exquemelin[a]. Wywarły one znaczny wpływ na twórczość J. Swifta, D. Defoe i R.L. Stevensona[1][3]. Inne publikacje, dotyczące późniejszego okresu działania piratów karaibskich, to prace Williama Dampiera[16].

Nawiązania w kulturze

W latach 1837–1838 Ignacy Feliks Dobrzyński skomponował operę pod tytułem Monbar, czyli Filibustierowie do tekstu Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej i Ludwika Paprockiego, według noweli Karla van der Velde Der Filibustier (1818).

W 1898 r. powstała polska powieść dla młodzieży autorstwa Władysława Umińskiego, zatytułowana Flibustierowie, która osiągnęła około 10 wydań w latach późniejszych[17].

Opowieści o bukanierach amerykańskiego autora literatury młodzieżowej – Howarda Pyle’a, znalazły się w wydanym pośmiertnie tomie jego opowiadań pt. Howard Pyle's Book of Pirates: Fiction, Fact & Fancy Concerning the Buccaneers & Marooners of the Spanish Main (1921).

Pierwszy spopularyzowany skrót dziejów i działalności bukanierów w języku polskim przedstawił Sławomir Sierecki w tomiku Bukanierzy wydanym w cyklu „Miniatur Morskich” (seria „Pod korsarską banderą” nr 3, Wydawnictwo Morskie, Gdynia 1959).

W języku angielskim określenie filibuster oznacza obstrukcję parlamentarną[18].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ W polskim wydaniu jako: John Esquemeling: Bukanierzy amerykańscy. Prawdziwy opis najbardziej pamiętnych gwałtów popełnionych w ostatnich latach na wybrzeżach Indii Zachodnich przez bukanierów Jamajki i Tortugi, zarówno angielskich jak i francuskich (spolszczył Antoni Strzelbicki). Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1972.

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f Wielka encyklopedia PWN. Tom 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 10, ISBN 83-01-13357-0.
  2. ↑ a b c d e f Janusz Wojtasik, Marek Wagner: Rzeczpospolita Obojga Narodów i jej tradycje: studia i szkice. Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2004, s. 191–192.
  3. ↑ a b Jack Beeching: Introduction. W: Alexander O. Exquemelin: Buccaneers of America. Glorieta: Dover Publications, 2012. ISBN 978-0-486-13869-5. (ang.).
  4. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 97.
  5. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 94.
  6. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 104.
  7. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 95–96.
  8. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 99.
  9. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 101.
  10. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 98.
  11. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 98–103.
  12. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 103–106.
  13. ↑ a b Skrok 1982 ↓, s. 108.
  14. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 102.
  15. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 115–118.
  16. ↑ Skrok 1982 ↓, s. 117.
  17. ↑ Jadwiga Czachowska (red.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 8 (Ste – V), Alicja Szałagan (red.), 2003, s. 437 [dostęp 2023-10-12].
  18. ↑ A.S. Hornby, Oxford Advanced Learner’s Dictionary, wyd. 9, London: Oxford University Press, 2015, s. 519, ISBN 978-0-19-479-9546.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Content available under CC BY-SA 4.0.

Source: Wikipedia.