PL EN DE FR ES IT PT RU JA ZH NL UK TR KO CS SV AR VI FA ID HU RO NO FI

Baśnie braci Grimm

Knownlyx archive imageTen artykuł dotyczy serii baśni braci Grimm. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Baśnie braci Grimm
Kinder- und Hausmärchen
Ilustracja
Strona tytułowa z pierwszego niemieckiego wydania, 1812
Autor

Bracia Grimm

Typ utworu

zbiór baśni, podań, opowiadań, legend

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Niemcy

Język

niemiecki

Data wydania

1812 (tom 1), 1815 (tom 2)

Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego

1895

Knownlyx archive image Multimedia w Wikimedia Commons
Knownlyx archive image Teksty w Wikiźródłach

Baśnie braci Grimm (niem. Kinder- und Hausmärchen) – zbiór baśni spisanych przez niemieckich pisarzy i językoznawców, braci Wilhelma i Jacoba Grimmów i opublikowany w roku 1812 (tom I) i w roku 1815 (tom II). Zbiór ten, powstały na podstawie wieloletnich badań podań, mitów i opowieści ludowych, stał się klasyką literatury, przetłumaczoną na wiele języków[1].

Bracia Grimm w publikowanych baśniach zmierzali do odtworzenia najstarszego wzorca motywów baśniowych w nich występujących, stąd charakterystyczne dla tych opowieści okrucieństwo, które zresztą występuje także u francuskiego bajkopisarza Charles’a Perraulta. W świecie tych baśni panowało zwykle żelazne prawo moralne – dobro i przezorność zwyciężają niegodziwość. Pamiętać jednak należy, że od tej reguły zdarzały się u braci Grimm wyjątki (np. w baśniach Spółka kota z myszą, czy Baba Jaga).

Jak pisze Katarzyna Grzywka, powołując się na innych – głównie niemieckich – badaczy, bracia Grimm „nie zbierali swoich bajek w terenie, wędrując przez pola i łąki bezkresnego krajobrazu od wsi do wsi, lecz słuchając przekazów przyjaciół-rówieśników, znajomych, gości – nierzadko siedząc przy własnym biurku”[2]. I tak informatorka Dorothea Katharina Viehmann od maja do października 1813 opowiedziała braciom w ich mieszkaniu w Kassel około 40 tekstów. Jej anonimowy portret z podpisem „Bajarka” autorstwa Ludwiga Emila Grimma znajduje się, począwszy od drugiego wydania, na początku drugiego tomu baśni. Innym razem weszli w kontakt z emerytowanym wachmistrzem, który zgodził się opowiadać bajki w zamian … za zniszczone spodnie Wilhelma[3]. Do grona informatorów braci należały też: córka pastora z Allendorf, córki aptekarza Wilda z Kassel, wśród nich późniejsza żona Wilhelma, członkowie westfalskich rodzin von Haxthausen oraz Droste von Hülshoff itd.[4], Powstał w ten sposób początkowo korpus 54 tekstów braci bądź ich współpracowników, które przesłali w 1810 roku na ręce Clemensa Brentano. Ponieważ ten nie zrobił z tych tekstów żadnego użytku, wykorzystali je – zainspirowani przez Achima von Arnim – jako trzon własnego zbioru, do którego wydania dochodzi po raz pierwszy w roku 1812[2].

Grimmowie notowali zasłyszane opowieści, ale również „wyszukiwali w utworach literackich bajki o podobnej do tych pierwszych strukturze, by następnie poddać swe ‘znaleziska’ koniecznej z punktu widzenia zbieraczy 'obróbce'”[5]. Jednym z najważniejszych kryteriów, jakimi się kierowali, gromadząc teksty, miał być autentyczny lub domniemany związek tekstów z tradycją przekazu ustnego. Byli przekonani, że znaleźli prawdziwy język ludowy, a tymczasem znaleźli swój własny język, tworząc dzieło sztuki[6].

Pierwsze wydanie, pt. Kinder- und Hausmärchen, ukazało się w latach 1812–1815. W 1819 roku ukazało się drugie wydanie obydwu tomów, nosząc miano „Wielkiego Wydania”. Zostało ono rozszerzone o kilka dodatkowych baśni. W 1825 roku Wilhelm Grimm stworzył tak zwane „Małe Wydanie”, zawierające jego zdaniem 50 najodpowiedniejszych dla dzieci baśni, wcześniej zamieszczonych w „Wielkim Wydaniu”[7]. Za życia Grimmów ukazało się 7 wydań, ostatnie w 1857 roku. Niemal każde było poszerzane o dodatkowe baśnie. Kassel Handexemplare (czyli specjalny egzemplarz pierwszego wydania, służący braciom Grimm do korekty i uzupełnień[8]) został wpisany na Światową Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO i można go zobaczyć na wystawie w muzeum braci Grimm w Kassel[9].

W 2005 roku baśnie braci Grimm zostały wpisane przez UNESCO na listę Pamięć Świata[10].

Przekłady baśni braci Grimm na język polski

Istnieją trzy przekłady wielkiego pełnego wydania wszystkich dwustu baśni braci Grimm (tzw. „Grosse Ausgabe”) na język polski i wszystkie bazują na ostatnim, siódmym wydaniu oryginalnego zbioru Kinder- und Hausmärchen z roku 1857 (tzw. wydanie „Ausgabe letzter Hand”). Pierwszy przekład oryginalnego „pełnego wydania” nosi tytuł Baśnie domowe i dziecinne zebrane przez Braci Grimmów. Dzieło w tłumaczeniu Zofii A. Kowerskiej (1871-1946) ukazało się w roku 1896 w Bibliotece „Wisły” (jako tom XIV i XV)[11][12]. Niektóre wydania tego utworu objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[13].

Drugi pełny przekład tzw. „wielkiego wydania” oryginalnego zbioru ukazał się w roku 1982 nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej pt. Baśnie braci Grimm. Baśnie domowe i dziecięce zebrane przez braci Grimm z ilustracjami Elżbiety Murawskiej i posłowiem Heleny Kapełuś. Zgodnie z informacją wydawcy wydanie to bazuje na przekładach przedwojennego tłumacza Marcelego Tarnowskiego[1], które zostały uzupełnione współczesnymi przekładami autorstwa Emilii Bielickiej. Jednak porównanie z przedwojennym wydaniem tłumaczenia Tarnowskiego, czyli „Bajek” (pierwsze wydanie: Łódź 1924), pokazuje, że oryginalne przekłady Marcelego Tarnowskiego zostały zmienione na potrzeby wydania z roku 1982[14].

Trzeci pełny przekład to Baśnie dla dzieci i dla domu, wydane w 2010 roku nakładem wydawnictwa Media Rodzina, z ilustracjami Ottona Ubbelohdego, wstępem Huberta Orłowskiego w przekładzie Elizy Pieciul-Karmińskiej, z przypisami i posłowiem tłumaczki.

W roku 2021 nakładem wydawnictwa Media Rodzina ukazał się wybór piętnastu baśni braci Grimm oparty na wydaniu drugim z roku 1819, w przekładzie i z posłowiem Elizy Pieciul-Karmińskiej, z ilustracjami Marcina Minora, pt. Baśnie wybrane braci Grimm na podstawie II wydania z roku 1819[15].

W roku 2023 ukazał się tom Żyli długo i szczęśliwie, póki nie umarli. Nieznane baśnie braci Grimm w wyborze i przekładzie Elizy Pieciul-Karmińskiej, z ilustracjami Michaliny Jurczyk. Wydanie to zawiera pięćdziesiąt nietłumaczonych jeszcze na język polski wersji fabuł z pierwszego wydania oryginału 1812/1815. Pieciul-Karmińska była pomysłodawczynią edycji opartej na pierwotnej edycji niemieckiego zbioru, a także autorką wyboru baśni, posłowia i aneksu. Na podstawie tego tomu we Wrocławskim Teatrze Pantomimy odbyła się w dniu 9 stycznia 2026 roku premiera spektaklu „Złe baśnie” w reżyserii Marcina Libera[16], a w Radiu Kraków w styczniu 2026 roku wyprodukowano słuchowisko w reżyserii Georginy Gryboś w adaptacji literackiej Elżbiety Łapczyńskiej[17].

Lista baśni braci Grimm

Kod „KHM” to skrót od Kinder- und Hausmärchen, oryginalnego tytułu pierwszego wydania.

Wydanie pierwsze, tom 1 (1812)

Knownlyx encyclopedia image
Strona tytułowa pierwszego tomu wydania z 1840 roku

Wydanie pierwsze, tom 2 (1815)

Wydanie drugie, tom 2 (1819)

Wydanie, poza baśniami, opublikowanymi w poprzednim wydaniu, zawierało dodatkowo następujące tytuły:

Wydanie trzecie, tom 2 (1837)

Wydanie zawierało dodatkowo następujące tytuły:

Wydanie czwarte, tom 2 (1840)

Wydanie zawierało dodatkowo następujące tytuły:

Wydanie piąte, tom 2 (1843)

Wydanie zawierało dodatkowo następujące tytuły:

Wydanie szóste, tom 2 (1850)

Wydanie zawierało dodatkowo następujące tytuły:

Dziecięce legendy[18]

Legendy pojawiły się po raz pierwszy w drugim tomie baśni w wydaniu z 1819 roku.


Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Eliza Pieciul-Karmińska, Żyli długo i szczęśliwie, póki nie umarli. Nieznane baśnie braci Grimm., Warszawa: Dwie Siostry, 2023, s. 254, ISBN 978-83-8150-457-7 [dostęp 2025-08-08].
  2. ↑ a b Katarzyna Grzywka, Od lasu po góry, od domu po grób ..., 2005, s. 12, ISBN 83-912269-9-9 [dostęp 2024-01-05] (pol.).
  3. ↑ Katarzyna Grzywka, Od lasu po góry, od domu po grób ..., 2005, s. 12–13, ISBN 83-912269-9-9 [dostęp 2024-01-05] (pol.).
  4. ↑ Katarzyna Grzywka, Od lasu po góry, od domu po grób ..., 2005, s. 13, ISBN 83-912269-9-9 [dostęp 2024-01-05] (pol.).
  5. ↑ Katarzyna Grzywka, Od lasu po góry ...., 2005, s. 11, ISBN 83-912269-9-9 [dostęp 2024-01-05] (pol.).
  6. ↑ K Grzywka, Od lasu, po góry ..., 2005, s. 10, ISBN 83-912269-9-9 [dostęp 2024-01-05].
  7. ↑ Eliza Pieciul-Karmińska, Polskie dzieje baśni braci Grimm, „Przekładaniec”, 2009-2010, nr 22-23, s. 80.
  8. ↑ Olga Geppert-Biernat, Żyli długo i szczęśliwie, póki nie umarli. Nieznane baśnie braci Grimm, czyli gdy od głosu ludu włos się jeży (ale nie tylko) ⋆ Premiery książkowe [online], Premiery książkowe, 26 stycznia 2025 [dostęp 2025-01-27] (pol.).
  9. ↑ Strona muzeum braci Grimm z I wydaniem „Kinder und Hausmärchen”. [dostęp 2012-01-04].
  10. ↑ Kinder- und Hausmärchen (Children’s and Household Tales). unesco.org. [dostęp 2014-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
  11. ↑ Baśnie wybrane braci Grimm. Tłumaczyła Eliza Pieciul-Karmińska, ilustrował Marin Minor. Media Rodzina, Poznań 2021 ISBN 978-83-8008-927-7 s. 116.
  12. ↑ Eliza Pieciul-Karmińska: O relacji między przekładami a recepcją Baśni dla dzieci i dla domu (Kinder- und Hausmärchen) braci Grimm w Polsce, [w:] „Literatura Ludowa”, vol. 67 (2023) nr 1–2, s. 13–34.
  13. ↑ Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 63.
  14. ↑ Kamila Kowalczyk, Grimmosfera polska. Baśnie ze zbioru Wilhelma i Jakuba Grimmów w polskiej kulturze literackiej (1865-2015), 2021, s. 69 [dostęp 2025-08-07].
  15. ↑ Baśnie wybrane braci Grimm. Tłumaczyła Eliza Pieciul-Karmińska, ilustrował Marin Minor. Media Rodzina, Poznań 2021.
  16. ↑ Złe baśnie | Teatr Pantomimy [online], pantomima.wroc.pl, 23 maja 2026 [dostęp 2026-02-19].
  17. ↑ “Grimmersive. Bracia Grimm dla dorosłych”. Pierwsze w Polsce słuchowisko z dźwiękiem immersyjnym dostępne w sieci [online], www.radiokrakow.pl [dostęp 2026-02-19].
  18. ↑ Bracia Grimm Wszystkie baśnie i legendy, wyd. Rea, 2014.

Bibliografia

  • Katarzyna Grzywka: Od lasu po góry, od domu po grób … Polska i niemiecka bajka ludowa ze zbiorów Oskara Kolberga i braci Grimm. Warszawa: Instytut Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2005. ISBN 83-912269-9-9.
  • Hubert Orłowski: Świat baśni braci Grimm, [w:] Wilhelm i Jakub Grimm. Baśnie dla dzieci i dla domu, tom I. Baśnie 1-93. Na podstawie wydania z 1857 roku.. Tłum.: Eliza Pieciul-Karmińska. Poznań: Media Rodzina, 2010, s. 5–10. ISBN 978-83-7278-483-4.
  • Wilhelm i Jakub Grimm. Baśnie dla dzieci i dla domu, tom II. Baśnie 94-200. Na podstawie wydania z 1857 roku.. Tłum. z niem.: EIiza Pieciul-Karmińska. Poznań: Media Rodzina, 2010. ISBN 978-83-7278-483-4.
  • Bracia Grimm. Baśnie, Warszawa: Wydawnictwo ELIPSA, 1997. Tłum.: Marceli Tarnowski i Eliza Czekajowa. ISBN 83-86893-24-9.

Opracowania

  • Katarzyna Grzywka: „Pewnego dnia przybyli trzej bracia do wielkiego lasu”, [w:] Studia Niemcoznawcze (Warszawa) XXIV, 2002, s. 181–198. ISSN 0208-4597.
  • Eliza Pieciul-Karmińska: Baśnie braci Grimm a język przekładu,, [w:] Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli, 2013, nr 5, s. 43–50.
  • Eliza Pieciul-Karmińska: Geneza baśni braci Grimm a ich przekład na język polski, [w:] Scripta manent – res novae / S. Puppel, T. Tomaszkiewicz (red.). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2013, s. 105–115, ISBN 978-83-232-2633-8.

Linki zewnętrzne

Content available under CC BY-SA 4.0.

Source: Wikipedia.