دودمان زنگیان
دولت زنگیان الدولة الزنکیة، ظانغی دولتی زنگیان یا زنگیها ظانغی دولتی | |||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۱۲۷–۱۲۵۱ | |||||||||||||||||||
 زنگیان در دوره نورالدین زنگی در حدود سال ۱۱۷۴ | |||||||||||||||||||
| وضعیت | یکی از دولتهای اتابکی سلجوقیان بزرگ (۱۱۲۷–۱۱۹۴) امارت (۱۱۹۴–۱۲۵۱)[۱] | ||||||||||||||||||
| پایتخت | موصل (تا ۱۱۵۴) دمشق (از ۱۱۵۴) | ||||||||||||||||||
| زبان(های) رایج | |||||||||||||||||||
| دین(ها) | اسلام سنی اسلام شیعی (اقلیت) | ||||||||||||||||||
| سلطان | |||||||||||||||||||
• ۱۱۱۸–۱۱۵۷ | احمد سنجر | ||||||||||||||||||
• ۱۱۷۶–۱۱۹۴ | طغرل سوم | ||||||||||||||||||
| امیر | |||||||||||||||||||
• ۱۱۲۷–۱۱۴۶ | عمادالدین زنگی (نخستین) | ||||||||||||||||||
• ۱۲۴۱–۱۲۵۰ | نورالدین ایل ارسلام[۴] (آخرین براساس روایتها) | ||||||||||||||||||
| تاریخ | |||||||||||||||||||
• بنیانگذاری | ۱۱۲۷ | ||||||||||||||||||
• فروپاشی | ۱۲۵۱ | ||||||||||||||||||
| واحد پول | دینار | ||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
زنگیان یا زنگیها که با نام و عناوینی همچون اتابکان موصل، حلب و دمشق (به عربی: أتابکة الموصل وحلب ودمشق) و دولت زنگیان (به ترکی قدیم آناتولی: ظانغی دولتی، ترکی جدید: Zengî Devleti; عربی: الدولة الزنکیة، آوانگاری: al-Dawla al-Zinkia) نیز شناخته میشوند، یکی از دولت اتابکی تابع امپراتوری سلجوقی بود که در سال ۱۱۲۷ تأسیس و ایجاد شد. زنگیان خاندانی ترکمن[۵] سنیمذهب بودند که بر بخشهایی از شامات، جزیره و در اندک زمانی مصر حکم میراندند. عمادالدین زنگی بنیانگذار سلسلهٔ زنگیان و پسرِ آقسنقر، اتابک، فرماندهٔ ترک و امیرِ دستنشاندهٔ سلطان ملکشاه سلجوقی در حلب (۴۷۹ق/۱۰۸۶م تا ۴۸۷ق/۱۰۹۴م) بود. ریشهٔ لقب زنگی مشخص نیست. معنای محتمل آن میتواند سیاهپوست آفریقایی باشد که به رنگ پوست تیره اشاره دارد؛ اما چنین معنایی برای یک ترک غیرمعمول است. در سال ۵۲۱ق/۱۱۲۷م، سلطان محمود دوم، زنگی را به عنوان حاکم موصل و اتابک دو پسرش منصوب کرد. شرایط بیثباتِ سلطنت سلجوقیان غرب و ظهور دیگر اتابکان نیمهمستقل و امیرنشینهای ترک، مانند بوریان و ارتقیان، به ظهور زنگیان کمک کرد. پایگاه زنگی در موصل، در موقعیت مناسبی برای گسترش قلمرو به سمت غرب از طریق جزیره به سوریه و به سمت شمال قلمرویاش قرار داشت. او در مواقعی با سلطان سلجوقی مخالفت کرد، با امیران محلی عرب و ترکمن درگیر شد و با بیزانسیها و فرانکهای صلیبی جنگید. تصرف ادسا یا اورفا در سال ۵۳۹ق/۱۱۴۴م و شکست کنت ژوسلین دوم، که پایان کنتنشین صلیبی ادسا را رقم زد، او را به قهرمان جهان سنی تبدیل کرد.[۶][۷]
پس از مرگ زنگی، قلمرو او بین پسرانش تقسیم شد؛ سیفالدین غازی اول، پسر بزرگتر، موصل و توابع آن یعنی سنجار، اربل و جزیره را به ارث برد و نورالدین محمود، فتوحات سوری زنگی را در اختیار گرفت. بعدها، شاخهٔ سوم خاندان زنگی، حدود پنجاه سال در سنجار حکومت کرد و خط چهارم، پس از آنکه مسعود بن مودود در موصل تابع ایوبیان شد، در جزیره ابن عمر ادامه یافت؛ درحالیکه خط پنجم، مدت کوتاهی در شهرزور حکومت کرد. سیاست نورالدین در سوریه و اراضی در مقابل صلیبیون و فاطمیانِ روبهزوال، راه را برای قدرتگرفتن صلاحالدین ایوبی در آن منطقه و تشکیل سلطنت ایوبیان هموار کرد. شاخهٔ سوری زنگیان بعدها در شاخهٔ موصل ادغام شد؛ سپس زنگیان ناگزیر با ایوبیان، که سیاست توسعهطلبانهای در جزیره و دیاربکر داشتند، درگیر شدند. صلاحالدین دو بار در سالهای ۵۷۸ق/۱۱۸۲م و ۵۸۱ق/۱۱۸۵م در تصرف موصل ناکام بود؛ اما مسعود بن مودود، مسعود یکم، مجبور به پذیرش شرایط شد و ایوبیان را به عنوان فرمانروای خود به رسمیت شناختند.[۸][۹]
پایان حکومت زنگیان با برتری بدرالدین لؤلؤ در موصل، نایب و امیر ارسلانشاه (دوم) بن مسعود (دوم)، رقم خورد. پس از مرگ ارسلانشاه دوم، نایبالسلطنهٔ او به امارت رسید. وقتی آخرین زنگی، محمود بن مسعود دوم، در سال ۶۳۱ق/۱۲۳۴م، به قولی به قتل رسید، لؤلؤ اتابک موصل شد. او و پسرانش تا زمان ظهور هلاکوخان مغول و اخلاف او، سلسلهای کوتاهمدت در آنجا تشکیل دادند.[۱۰][۱۱]
حاکمان و امیران زنگی
خاندان زنگی در چندین شاخه در چندین منطقه میان سوریه و عراق داشت.[۱۲]
امیران و حاکمان موصل
- عمادالدین زنگی، ۱۱۲۷–۱۱۴۶
- سیفالدین غازی (یکم)، ۱۱۴۶–۱۱۴۹
- قطبالدین مودود، ۱۱۴۹–۱۱۶۹
- سیفالدین غازی (دوم)، ۱۱۷۰–۱۱۸۰
- عزالدین مسعود، ۱۱۸۱-۱۱۹۳
- نورالدین ارسلانشاه (یکم)، ۱۱۹۳-۱۲۱۱
- عزالدین مسعود (دوم)، ۱۲۱۱-۱۲۱۸
- نورالدین ارسلانشاه (دوم)، ۱۲۱۸-۱۲۱۹
- ناصرالدین محمود، ۱۲۱۹-۱۲۳۴
امیران و حاکمان حلب
- عمادالدین زنگی، ۱۱۲۸–۱۱۴۶
- نورالدین محمود، ۱۱۴۶-۱۱۷۴
- الصالح اسماعیل، ۱۱۷۴-۱۱۸۱
- عمادالدین زنگی (دوم)، ۱۱۸۱-۱۱۸۳
امیران و حاکمان دمشق
- نورالدین محمود، ۱۱۵۴-۱۱۷۴
- الصالح اسماعیل، ۱۱۷۴
امیران سنجار
- عمادالدین زنگی (دوم)، ۱۱۷۱-۱۱۹۷
- قطبالدین محمد، ۱۱۹۷-۱۲۱۹
- عمادالدین شاهنشاه، ۱۲۱۹-۱۲۲۰
- فتحالدین عمر، ۱۲۲۰به طور مشترک با برادرش، جلالالدین محمد[۱۳]
امیران جزیره ابن عمر
- معزالدین سنجرشاه، ۱۱۸۰-۱۲۰۸
- معزالدین محمود، ۱۲۰۸-۱۲۵۰/۱۲۵۱
- مسعود شاهنشاه، ۱۲۵۰/۱۲۵۱
امیران شهرزور
- عمادالدین زنگی (سوم)، ؟-۱۲۳۳
- نورالدین ایل ارسلان، ۱۲۳۳-۱۲۵۱
پانویس
- ↑ Bosworth، The New Islamic Dynasties، 93: 320-321.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ (Canby و دیگران 2016، ص. 29-30)"
- ↑ Canby et al. 2016, pp. 69–70.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ Bosworth، The New Islamic Dynasties، 93: 320-321.
- ↑ Bosworth، The New Islamic Dynasties، 93: 320-321.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ Bosworth، The New Islamic Dynasties، 93: 320-321.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ Bosworth، The New Islamic Dynasties، 93: 320-321.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ میرابوالقاسمی، «زنگیان»، دانشنامه جهان اسلام.
منابع
- میرابوالقاسمی، رقیه (۱۳۹۵). «زنگیان». دانشنامه جهان اسلام. ج. ۲۱. تهران: بنياد دايرةالمعارف اسلامى.
- Bosworth، Clifford Edmund (۱۹۹۶). The New Islamic Dynasties: A chronological and genealogical manual. Edinburgh University Press. شابک ۹۷۸۱۵۷۶۰۷۸۶۲۴.
- Canby, Sheila R.; Beyazit, Deniz; Rugiadi, Martina; Peacock, A. C. S. (27 April 2016). Court and Cosmos: The Great Age of the Seljuqs (به انگلیسی). Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-1-58839-589-4.
| خاندان بنیانگذار |
| 
 | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| سلاجقه بزرگ |
| ||||||||||||
| سلاطین منطقهای |
| ||||||||||||
| دودمانهای مرتبط | |||||||||||||
| موضوعات مرتبط | |||||||||||||
| عمومی | |
|---|---|
| کتابخانههای ملی | |
| سایر | |
